10751

1399

فارسي

تهران مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي ايران

گزارش

وقايع سال 1398 تاكنون از قبيل تشديد تحريم ها و كاهش شديد درآمدهاي نفتي، سيل گسترده، شيوع ويروس كرونا و مجدداً كاهش شديد قيمت نفت و به حداقل رسيدن منابع حاصل از نفت، بودجه هاي سال هاي 1398 و 1399 را به شدت تحت تأثير قرار داد و موجب كسري بودجه شده است. پرسش اصلي در حال حاضر نحوه مواجهه با كسري بودجه دولت در سال 1399 و چگونگي رفع آن است. گزارش حاضر براي پاسخ به اين سؤال، چندين گام را طي مي كند. گزارش در گام اول، راهكارهاي پيشنهادي مختلف موجود در ادبيات تأمين مالي عمومي جهت پوشش كسري بودجه، همانند واگذاري سهام دولت در شركت هاي غيردولتي، واگذاري دارايي هاي غيرمالي عمومي، ايجاد بدهي فراتر از مقدار پيش بيني شده در بودجه، اخذ عوارض از تراكنش هاي بانكي، افزايش نرخ ماليات ارزش افزوده، افزايش ماليات خريد و فروش سهام، اخذ ماليات سود سهام، اخذ ماليات سود سپرده بانكي، اخذ ماليات عايدي سرمايه و ماليات دارايي (ثروت)، تحريك بخش واقعي و توليد (با راهكارهاي مختلف ازجمله عرضه زمين در جريان يك پروژه ساخت مسكن) و برداشت سهم بودجه از آن، افزايش استفاده از حامل هاي جايگزين بنزين (مانند CNG & LPG) و صادرات بنزين، حذف ارز ترجيحي كالاهاي اساسي، اصلاح نرخ ارز مبناي محاسبه حقوق ورودي، كاهش فرار مالياتي از طريق شفافيت تراكنش ها و... را احصا مي كند. گزارش در گام دوم، چك ليست ضمني و ذهني مورد نظر سياستگذار براي ارزيابي و تصميم گيري در قبال اقدامات ممكن براي پوشش كسري بودجه، در عمل، را فهرست مي كند. اين فهرست، شامل هزينه سياسي عام براي مجري (فشار اجتماعي عمومي)، هزينه سياسي ذي نفعان قدرتمند براي مجري (فشار اجتماعي گروهي يا فردي)، نياز به ايجاد زيرساخت يا ايجاد فرايند جديد، فاصله تصميم تا اجرا و وصول درآمد، نياز به آماده سازي و توجيه اجتماعي، قابل توجه بودن منابع ايجاد شده، اثر روي نرخ رشد، اثر روي نرخ تورم، اثر روي منابع ديگر بودجه، ريسك سرايت بخشي، بين بخشي و تلاطم سيستم و درنهايت ريسك آتي (مخصوصاً در صورت ادامه دار بودن در ميان مدت) است. گزارش در گام سوم، با تقاطع دادن قيود سياستگذار و راهكارهاي موجود، پاسخِ اين سؤال كه «راهكار (يا مجموعه اي از راهكارهاي) پوشش كسري بودجه در سال آتي چيست؟» را در چارچوب ماتريس ارزيابي ذي نفعان از نگاه مجري در كوتاه مدتِ سال آتي ارائه مي كند. منوي پيشنهادي معرفي شده در اين ماتريس، امكانات قابل استفاده روي ميز تصميم گير براي پوشش كسري است و بسته به ظرفيت بروكراتيك موجود و انتخاب هاي نهادهاي تقنيني و اجرايي، قابل انتخاب و پياده سازي خواهد بود. گزارش درنهايت پيشنهاد مي كند، براي تأمين كسري، سياستگذار اولاً به يك ابزار اكتفا نكرده و با تقسيم كسري به قطعات كوچكتر، از ميان جعبه ابزار پوشش كسري بودجه چندين ابزار را انتخاب كند و ثانياً با توجه به ماتريس ذي نفعان ارائه شده و با ديد بازتر نسبت به هزينه اقتصادي، سياسي و ريسك آتي اقدامات خود، از ميان اين ابزارها انتخاب كند. بر اين اساس و با تقاطع قيود سياستگذار و راهكارهاي موجود براي مديريت كسري بودجه، اقدامات پيشنهادي در چهار دسته طبقه بندي شده است: ـ دسته اول: راهكارهاي با زيرساخت قانوني تقريباً آماده، مورد توافق ميان دولت و مجلس، با موانع سياسي كم، هم راستا با ساير اهداف اقتصادي و درآمد نسبتاً قابل توجه o شفافيت پرداخت ها (پرداخت به ذي نفع نهايي) و معاملات بخش عمومي (سامانه تداركات الكترونيك دولت) oشفافيت تراكنش هاي بانكي و تفكيك حساب شخصي و تجاري (كاهش فرار مالياتي) oاقدام عملياتي در واگذاري سهام دولت در شركت هاي دولتي و... ـ دسته دوم: راهكارهاي نوآورانه، نيازمند وضع قانون، با هزينه سياسي و فشار ذي نفعان در سطح متوسط و داراي درآمد قابل توجه oعوارض انتقال مالي FTT ( APT، BTT) oمولدسازي دارايي هاي دولت با استفاده از بازآفريني شهري ـ دسته سوم: راهكارهاي شناخته شده، نيازمند وضع قانون، داراي مخالفان مؤثر، داراي درآمد قابل توجه و هماهنگ با ملاحظات اقتصادي (نيازمند گفتگو، هماهنگي و اجماع سازي) oاصلاح نرخ ارز مبناي محاسبه حقوق ورودي oحذف يا كاهش ارز ترجيحي oعوارض انتقال سهام (STT) oماليات بر سود سهام (DT) oماليات بر سود سپرده بانكي oماليات بر عايدي سرمايه oماليات بر دارايي PT بجز دو مورد آخر در اين دسته، ساير موارد در صورت اجرا مي تواند منابع قابل توجهي براي سال 1399 به دست دهد. ـ دسته چهارم: راهكاري با موانع سياسي نسبتاً كم، درآمد بالا، ولي مخاطره آميز و غيرقابل تداوم oظرفيت سازي براي ايجاد بدهي و متعاقب آن انتشار گسترده اوراق بدهي