12251

1400

فارسي

تهران مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي ايران

گزارش پژوهشي

اهميت توجه جدي به مقوله حمل ونقل دريايي و ضرورت بررسي وضعيت بنادر كشور به اين جهت مي تواند بيان شود كه مطابق با آمار ارائه شده از سوي گمرك جمهوري اسلامي ايران، طي سال هاي 1395 الي 1399، به طور متوسط حدود 90 درصد كل واردات و صادرات كشور از طريق دريا انجام مي شود. در اين ميان، بنادر حلقه هاي استراتژيكي هستند كه براي تسهيل جريان كالا در عرصه بين المللي، به عنوان بخش مهمي از يك شبكه گسترده لجستيك، زمينه تجارت و تبادل كالا بين مناطق دور و نزديك را فراهم مي كنند. به طور كلي، رفتار بنادر تحت تأثير تحولات جهاني تجارت همواره در حال تغيير بوده و پيوسته خود را با تحولات ايجاد شده در ساير بخش ها مانند كشتيراني انطباق مي دهد. به عبارت ديگر، بندر در طول زمان از يك ابزار ساده به يك زيربناي پشتيباني و ابزار مؤثر اقتصادي تبديل شده و امروزه در مفهوم جديد به عنوان يكي از حلقه هاي اصلي و مهم در زنجيره تأمين اقتصادي كشورها به حساب مي آيد. كشورهايي كه بتوانند مطابق ميل بازار و مشتريان و همگام با تكنولوژي روز، مسير توسعه و بهبود بنادر را بپيمايند و جايگاه بهينه و بهره ور را نه تنها براي خود بلكه براي ذي نفعان در بازار رقابتي جهاني فراهم آورند، بسيار معدود هستند. بنادر در سير تحول خود و به خصوص در يك سده اخير با تغيير نوع حكمراني خود از بنادر خدماتي و كاملاً دولتي و عام المنفعه (كه وابستگي كامل به بودجه دولت ها داشته اند)، به سمت بنادري كاملاً خصوصي و اخيراً به مشاركت دولتي و خصوصي سوق داده شده اند. اين حركت همراه با تغيير در ماهيت جايگاه بنادر در اقتصاد كشور از ارگان هاي دولتي و متكي به بودجه دولت به بنگاه هايي اقتصادي متكي بر اقتصاد بازار بوده است. بدين معنا كه بنادر ديگر مجموعه اي خدماتي كه منتظر ورود كالا و كشتي به بندر باشند نبوده و خود به دنبال جذب كالا هستند. امكان بروز اين تغيير ماهيت و رويكرد در بنادر مختلف حسب موقعيت جغرافيايي و زيرساخت هاي موجود براي توسعه حوزه نفوذ آنها و براي برقراري ارتباط با مراكز بار در كشور و خارج از آن در آن سوي آب ها و آن سوي مرزهاي خشكي متفاوت است و موجب مي شود كه بنادر بتوانند ارتقا يافته و در نسل هاي متفاوتي نقش هاي جديدي را به عهده گيرند. «نسل بندر» مفهوم رايجي است كه در ادبيات جهاني حمل ونقل براي تعريف رتبه بندي و سطح خدمات دهي بنادر به كار برده مي شود. نسل بندر بيان كننده سطح ارائه خدمات اعم از خدمات ذاتي يا با ارزش افزوده و كاركرد بنادر است و قديمي يا جديد بودن يك بندر، كوچكي يا بزرگي و موقعيت جغرافيايي آن ارتباطي به نسل آن ندارد. در فرايند توسعه بنادر و مطابق با سند بين المللي آنكتاد ، پنج نسل توسعه مبتني بر ارزيابي استراتژي توسعه، گستره خدمات بندري ارائه شده و سطح يكپارچگي فناوري اطلاعات معرفي شده است: • بنادر نسل اول با هدف انتقال كالا از خشكي به بندر و بر عكس از طريق پسكرانه منطقه اي يا محلي (محيط اطراف بندر كه به عنوان مسير فروش و توزيع كالا فعاليت مي كند) بدون لحاظ كردن خصوصيات اجتماعي- اقتصادي منطقه بندر، شكل گرفتند. ابنادر نسل دوم به عنوان هاب حمل و نقل و مراكز صنعتي و تجاري شروع به فعاليت كردند. خدمات قابل ارائه در اين بنادر محدود به كشتي و كالا بوده درحالي كه در نزديكي اين بنادر صنايع مختلف مشغول به فعاليت هستند. اين بنادر به عنوان بنادر صنعتي نيز شناخته مي شوند. •بنادر نسل سوم علاوه بر مشخصات بنادر نسل دوم، مجموعه اي متشكل از خدمات لجستيكي، تجميع و توزيع كالا، پردازش اطلاعات و بهره گيري از سيستم هاي مخابراتي است كه در ايجاد ارزش افزوده بر كالا نيز نقش ايفا مي كنند. اين بنادر مبتني بر تكنولوژي و دانش فني بوده و جريان و توزيع بار به صورت فناورانه مديريت مي شود. •بنادر نسل چهارم به عنوان پيشرفته ترين بنادر حال حاضر جهان، بنادري هستند كه در مقام قلب زنجيره حمل ونقل دريابرد شبكه ارتباطي گسترده اي تا اقصي نقاط جهان را ايجاد كرده و خود را به آخرين تجهيزات سخت افزاري و استفاده از آخرين فناوري هاي نوين در تكنولوژي اطلاعات مجهز كرده اند. اين بنادر از درگاه هاي اينترنتي خود با ارائه آخرين اطلاعات حمل ونقل دريايي به كارگزاران حمل، تجار و شركت هاي حمل ونقل دريايي و زميني امكان برنامه ريزي را فراهم مي كنند. •بنادر نسل پنجم كه در سال هاي اخير مورد توجه كشورهاي پيشرو قرار گرفته اند، بر مشتري مداري متمركزند. اين بنادر ماهيتاً رقابت پذير بوده و تعهد بندري در حوزه هاي اجتماعي و زيست محيطي در آنها وجود دارد. به دليل موقعيت جغرافيايي ويژه ايران (به جهت امكان تأمين دسترسي كشورهاي محصور در خشكي در شرق و شمال كشور به آب هاي آزاد از طريق بنادر بازرگاني موجود)، تعيين ميزان تأثيرگذاري و تأثيرپذيري بنادر كشور از زنجيره هاي حمل ونقل دريايي در تعيين گروه عملكردي اين بنادر از اهميت دوچندان برخوردار است. لذا، در اين گزارش تلاش شده تا ضمن بيان ضرورت جهش عملي به سمت ارتقاي نسل بنادر كشور، راهكارهاي عمده در دستيابي به اين هدف بيان شود.