12266

1400

فارسي

تهران مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي ايران

گزارش پژوهشي

يارانه شبه نقدي يعني يارانه اي كه به صورت كالا و خدمات يا پرداخت نقدي براي استفاده روي آن كالا و خدمات در اختيار افراد قرار مي گيرد. اين يارانه به صورت گسترده در جهان مورد استفاده قرار مي گيرد، به نحوي كه در ميان كشورهاي سازمان همكاري و توسعه اقتصادي به صورت ميانگين حدود 6% از مخارج عمومي بر اين نوع يارانه است. علت اصلي استفاده از يارانه شبه نقدي اين است كه دولت مي خواهد مردم را به مصرف يك كالا يا خدمت خاص ترغيب كند، درحالي كه اگر مبلغ معادل آن به صورت نقدي پرداخت مي شد، فرد كالاي ديگري را براي مصرف انتخاب مي كرد. براي مثال، مقدار پول نقدي كه معادل هزينه يارانه شير مدرسه است، مبلغ چشمگيري نيست و اگر به صورت مستقيم به پدر خانواده پرداخت شود، به احتمال زياد تفاوتي در سبد غذايي كودك ايجاد نخواهد كرد. درحالي كه دولت با ارائه شير به صورت يارانه شبه نقدي از بهبود تغذيه كودك اطمينان حاصل مي كند. با اين مقدمه، نكته حائز اهميت در ارائه يارانه شبه نقد اين است كه فرد نتواند آن را به نحو ديگر استفاده كند، بنابراين بايد فروش مجدد كالاي يارانه اي يا معاوضه كارت اعتباري يارانه اي با پول نقد بسيار دشوار باشد. متداول ترين يارانه هاي شبه نقدي ارائه شده در جهان عبارتند از: يارانه مسكن، سلامت، آموزش، تغذيه، نگهداري كودكان و بهبود فضاي بازار كار. در اين گزارش، نظام اين يارانه ها در كشور آمريكا بررسي شده است. با توجه به اينكه حمايت هاي بازار كار در آمريكا عمق چنداني ندارند، اين حمايت ها در كشورهاي ديگر نيز بررسي شدند. حمايت هاي مربوط به بازار كار به چند صورت در جهان ارائه مي شود: ايجاد انگيزه در كارفرما براي نگه داشتن كارگر، ايجاد انگيزه براي جذب كارگر جديد، ايجاد انگيزه براي كارجويي و ماندن در كار، افزايش سرمايه انساني كارگر و بهبود جورسازي كارگر (مثلاً از طريق افزايش كارايي مراكز كاريابي) و كارفرما (از طريق گسترش مراكز كاريابي). بررسي هاي اين گزارش نشان مي دهد يارانه شبه نقدي كاركردهاي مشخصي دارد و در صورتي كه به درستي استفاده شود، مي تواند بسيار مفيد باشد اما در صورتي كه شرايط استفاده از آن رعايت نشوند مضر است. درواقع اجراي يارانه شبه نقدي نسبت به يارانه نقدي مشكلات بيشتري دارد بنابراين تنها در صورتي بايد از آن استفاده كرد كه از يك سو اجرا با دقت و كيفيت مناسب انجام شود و از سوي ديگر مزاياي استفاده از يارانه شبه نقدي بسيار بيشتر از يارانه نقدي باشد. براي مثال در صورتي كه يارانه به صورت سبد كالا ارائه شود عموماً زمينه ايجاد فساد از سوي مجري مي شود. شرايطي كه در آن استفاده از يارانه شبه نقد بر يارانه نقد مزيت دارند، عبارتند از: 1. زماني كه دولت بخواهد به دلايلي، مصرف يك كالا يا خدمت خاص را به افراد تحميل كند (مانند شير براي دانش آموزان)، 2. تفكيك فقرا از اغنيا با ارائه يارانه به شكل كالايي كه فقط براي يك قشر جذاب است (مانند خانه كوچك)، 3. سوق دادن افراد به سوي رفتارهاي سازنده (مثلاً با ارائه آموزش يارانه اي انگيزه فرد براي ادامه تحصيل افزايش مي يابد)، 4. ايجاد تغيير در بازار يك كالا (مثلاً ارائه مسكن يارانه اي مي تواند موجب كاهش قيمت مسكن در كل بازار شود)، 5. مديريت شكست بازار (مثلاً در مورد خدمات سلامت، سيستم بازاري مي تواند فشار زيادي بر مردم وارد كند و يك راه حل، ارائه خدمات سلامت ازسوي دولت به شكل يارانه شبه نقد است) 6. برخي شرايط خاص كه استفاده از يارانه نقدي، مشكلات اجرايي ايجاد مي كند. اين شرايط در گزارش به تفصيل توضيح داده مي شوند.