12335

1400

فارسي

تهران مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي ايران

گزارش پژوهشي

از سال 2013 و در پي تصميم دولت چين، طرح ابتكاري با عنوان «ابتكار كمربند و راه (BRI) » به شكل رسمي مطرح و آغاز شده¬است؛ در چارچوب اين ابتكار چين از طريق آسياي ميانه و غربي با خليج فارس و درياي مديترانه و از طرف ديگر با آسياي جنوب شرقي و جنوب آسيا و اقيانوس هند مرتبط مي شود. اين طرح در ابتدا به عنوان شبكه اي از طرح هاي زيربنايي منطقه اي آغاز شد، اما پيگيري آخرين نسخه آن نشان مي دهد محدوده اين ابتكار همچنان ادامه دارد و در حال حاضر شامل ارتقاي سطح هماهنگي سياست ها در قاره آسيا، ادغام مالي، آزادسازي تجاري و اتصال مردم به مردم مي شود. گستره كشورهاي ابتكار كمربند و راه (BRI)، سه قاره آسيا، اروپا و آفريقا را دربرمي گيرد. در اين ابتكار تلاش شده است تا اهدافي نظير بهبود زيرساخت هاي منطقه، ايجاد شبكه ايمن و كارآمد معابر زميني، دريايي و هوايي، تقويت تجارت، تسهيل سرمايه گذاري و تقويت و كارآمدسازي تجارت براي كشورهاي فعال در اين طرح محقق شود. اين اهداف مطابق با شاخص هاي تسهيل تجارت يعني دسترسي به بازار داخلي، دسترسي به بازار خارجي، كارايي و شفافيت مديريت مرزي، در دسترس بودن و كيفيت خدمات و زيرساخت هاي حمل و نقل و در دسترس بودن و استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات پيگيري مي شوند. در سال 2020 سرمايه گذاري چين بيشترين سرمايه گذاري را در كشورهاي آفريقايي واقع در مسير كمربند و راه انجام داده است كه حدود 6/12 ميليارد دلار بوده و تقريباً 27 درصد از كل سرمايه گذاري 47 ميليارد دلار را شامل مي شود. پيش بيني اين است كه در سال 2021 چين بيشتر در حوزه هاي مشخصي نظير زيرساخت هاي حمل و نقل و در حوزه كشورهاي آسيايي سرمايه گذاري كند تا از مزاياي توافقنامه هاي جديد بهره برداري كند. بر اساس آمار وزارت بازرگاني جمهوري خلق چين، كل حجم تجارت چين با كشورهاي واقع در كريدورهاي طرح ابتكار كمربند و راه (BRI) طي سال هاي 2019-2014 حدود 6408 ميليارد دلار بوده است همچنين طي دوره مزبور، حجم تجارت چين با كشورهاي واقع در كريدور مزبور 1341 ميليارد دلار بوده و در سال 2020 نيز با 7/0 درصد رشد به حدود 1350 ميليارد دلار رسيده است كه تقريباً 29 درصد از كل تجارت خارجي چين را شامل مي شود. پيش بيني اين است كه در سال 2021 چين بيشتر در حوزه هاي مشخصي نظير زيرساخت هاي حمل و نقل و در حوزه كشورهاي آسيايي سرمايه گذاري كند تا از مزاياي توافقنامه هاي جديد بهره برداري نمايد. طبق آمار فوق الذكر، با احتساب خود كشور چين، حدود 37 درصد از كالاهاي صادراتي ايران اعم از نفتي و غيرنفتي (به ارزش 5/11 ميليارد دلار) در سال 1399 (2020) به طور مستقيم به كشورهاي واقع در كريدور ابتكار كمربند و راه (BRI) صادر شده است. علاوه بر اين، حدود 38 درصد از نيازهاي وارداتي ايران به ارزش تقريبي 13 ميليارد دلار نيز به طور مستقيم از طريق 6 كشور واقع در كريدور «ابتكار كمربند و راه» شامل قزاقستان، قرقيزستان، ازبكستان، تاجيكستان، تركمنستان و تركيه تأمين مي شود (كشورهاي واقع در كريدور مستقيم و مشترك). همچنين بر اساس آخرين آمار در سال 2018 ميزان اكمال تجاري ايران با كشورهاي واقع در كريدور اين كمربند، در بخش صادرات 59 درصد و در حوزه واردات 38 درصد است؛ با عنايت به اينكه در سال 2018 تعداد 65 كشور داراي شرايط عضويت در ابتكار كمربند و راه بودند و در سال 2020 تعداد كشورها به 140 افزايش يافته است، شاخص اكمال تجاري در صادرات بيش از 65 و در واردات نيز بيش از 45 درصد تخمين زده مي شود. بنابراين از حيث كمي، پتانسيل بالايي در ارتقاي روابط تجاري ايران با كشورهاي مذكور وجود دارد. تحقيقات نشان مي دهند كاهش 10 درصدي هزينه هاي ريلي، هوايي و دريايي، صادرات را در كشورهاي فعال در كريدور ابتكار كمربند و راه به ترتيب 2، 5/5 و 1/1 درصد، افزايش مي دهد. طبق اين ارزيابي ها، بهبود وضعيت شاخص هاي تسهيل تجارت در ايران منطبق با استانداردها و اهداف موجود در ابتكار كمربند و راه، نظير توسعه زيرساخت هاي حمل و نقل و تجاري و تأمين مالي منجر به رشد قابل توجهي در صادرات ايران خواهد شد. بر اين اساس، در صورت مديريت صحيح و تبيين و تصريح دقيق منافع ملي در ابتكار كمربند و راه، افزايش كارايي و شفافيت و پاسخگويي در مديريت مرزي، در دسترس بودن و كيفيت زيرساخت هاي حمل و نقل و در دسترس بودن و استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات مي توانند به ترتيب رشد 4/200 درصدي، 9/52 درصدي و 3/161 درصدي صادرات ايران را منجر شود. اهداف اساسي طرح، محدود به ملاحظات اقتصادي نيست و ماهيت فرااقتصادي اهدافي كه با محاسبات پكن در عرصه سياست بين الملل ارتباط دارد، هم از منظر ملاحظات كلان سياست خارجي چين و از هم حيث ترتيبات حاكم بر معادلات منطقه اي و جهاني از اهميتي راهبردي برخوردار است. به طور خلاصه بايد تأكيد كرد ابتكار كمربند و راه، پلتفرم اصلي پكن براي تبديل به هژمون نوظهور جهان است و با تلاش آن براي دستيابي به موقعيت ابرقدرتي در نظام بين الملل ارتباط دارد. كمااينكه بر اساس جديدترين گزارش جامعه اطلاعاتي ايالات متحده آمريكا، چين با پشت سرگذاردن آمريكا، تا سال 2040 به ابرقدرت جهان تبديل خواهد شد. از طرفي، در شرايط تحريم نيز مي توان از طريق توسعه روابط استراتژيك با چين، همچنان از تسهيلات زيرساختي اين طرح برخوردار شد. علاوه بر اين، هر ميزان كه چين براي اقتصادهاي حاضر در كريدور ابتكار كمربند و راه، به عنوان شريك تجاري و عامل سرمايه گذاري اهميت بيشتري پيدا مي كند، مزاياي مشاركت در اين طرح براي جذب سرمايه و همچنين تسويه حساب هاي تجاري در شرايط تحريم براي ايران نيز مي تواند افزايش يابد. به عبارتي بهتر، بايد به اين نكته اساسي توجه داشت كه ورود ايران به اين ابتكار بزرگ، گامي نه فقط در جهت كاهش آثار اقتصادي تحريم هاست، بلكه راهبردي مؤثر براي خنثي سازي اهداف فرااقتصادي تحريم ها ازجمله بي اثر ساختن تلاش ها براي تنزل مزيت هاي ژئوپليتيكي جمهوري اسلامي ايران است. به ويژه آنكه حضور در ابتكار كمربند و راه مي تواند به تقويت موقعيت ترانزيتي كشور كه آمريكا در دهه هاي اخير از طريق حمايت از پروژه هايي چون خط لوله باكو- تفليس – جيهان و در قالب فرمول «همه كريدورها به جز ايران» در پي تضعيف آن بود، بيانجامد. البته ابتكار كمربند و راه، رقبا و مخالفان جدي نيز دارد. به اعتقاد دولتمردان ايالات متحده آمريكا، دو انتقاد عمده به طرح ابتكاري كمربند و راه وارد است؛ از يك سو وام هايي كه به كشورهاي در حال توسعه واقع در كريدور اين ابتكار پرداخت مي شود، مي تواند موجبات تشديد بحران بدهي هاي خارجي براي اين كشورها را فراهم كند و از طرف ديگر، استانداردهاي بين المللي در حوزه هايي نظير شفافيت، حقوق كارگران محلي و مسائل زيست محيطي در اين طرح ابتكاري رعايت نشده است. البته بايد توجه داشت كه اين انتقاد ها بيشتر به دليل رقابت بين المللي بين دو كشور مطرح است، اما مد نظر قرار دادن آنها مفيد و ضروري است. همچنين رقابت ژاپن و هند با ابتكار كمربند و راه، از انگيزه مقاومت در برابر آينده آسيايي تحت سلطه چين حكايت دارد. جمهوري هاي آسياي ميانه درگير يك رقابت گسترده، فراتر از هند و ژاپن، اين بار بين همسايگان روسي و چيني خود هستند. اگرچه چشم اندازهاي اين دو قدرت بسيار با يكديگر اختلاف دارند ، اما آنها توانسته اند پيش نيازهاي همكاري ميان خود را فراهم كنند. درواقع تمايل چين به نفوذ در حيات خلوت روسيه، به دليل تمايل به همكاري اين دو كشور در برابر غرب و آمريكا و همچنين همكاري در اتحاديه اقتصادي اوراسيا چالش گسترده اي را ايجاد نخواهد كرد. در مجموع در زمينه كشورهاي رقيب مي توان به دو مورد مهم ذيل اشاره كرد: الف) كشورهايي هستند كه رقيب چين محسوب مي شوند اما با ايران روابط حسنه اي دارند مانند هند. در اين راستا بايد ضمن تقويت روابط با چين با كشورهاي مزبور نيز همكاري هاي اقتصادي و تجاري را تقويت كرد. ب) كشورهايي هستند كه رقيب چين نيستند اما رقيب جمهوري اسلامي ايران محسوب مي شوند مانند تركيه و برخي كشورهاي حوزه خليج فارس. در اين زمينه بايد ضمن رصد و شناسايي اقدامات و تعاملات اين كشورها با چين، با اتخاذ تدابير لازم براي تقويت و تكميل زيرساخت ها و افزايش سهم تجارت خارجي و تعداد كشورهاي طرف تجاري، سهم بازرگاني خارجي و تعاملات اقتصادي كشور با چين و ساير كشورهاي مؤثر را، حفظ و ارتقا بخشيد. شايان ذكر است، موافقتنامه هايي كه ذيل ابتكار كمربند و راه منعقد مي شود، درمجموع براي ايران تسهيلات قانوني و زيرساختي فراهم مي كند؛ در عين حال به دليل همسايگي بسياري از كشورهاي واقع شده در كريدور اين ابتكار با ايران، فرصت همكاري هاي منطقه اي نيز بيش از پيش مهيا مي شود. در واقع اهدافي نظير افزايش توليد و اشتغال در صنايع صادراتي، افزايش سودآوري مبادلات خارجي از طريق صادرات با تكيه بر توليدكنندگان غيرسنتي و افزايش جذب سرمايه گذاري خارجي در بستر اين طرح براي اقتصاد ايران از قبل اجراي اين طرح، قابل تحقق است. در صورتي كه ايران در استفاده از ظرفيت هاي اين تفاهمنامه همكاري و ابتكار كمربند و راه، به صورت درست و در راستاي منافع ملي بهره برداري كند، مي توان نتيجه گرفت، موافقتنامه هايي كه ذيل ابتكار كمربند و راه بين ايران و چين منعقد مي شود، علاوه بر فراهم كردن تسهيلات قانوني و ساختاري در زمينه ارتقاي تجارت به شكل كلي، به دليل قرار گرفتن كشورهاي منطقه غرب آسيا و نيز آسياي ميانه به عنوان همسايگان ايران در كريدور ابتكار كمربند و راه، فرصت همكاري هاي منطقه اي بيشتري را بيش ازپيش مهيا مي كند. يكي از مهم ترين اقداماتي كه ذيل اين موافقتنامه ها امكان عملياتي شدن پيدا مي كند، برخورداري از تسهيلات كريدورهاي لجستيكي تعريف شده در ابتكار كمربند و راه است. ابرطرح ابتكار كمربند و راه با رقباي بالفعل و بالقوه اي در سطح جهاني مواجه است كه چگونگي تعامل با آنها در تحكيم و تثبيت يا تضعيف و كنار گذاشته شدن ايران در اين طرح بسيار حياتي است. هرچند آمريكا به طور ضمني در ممانعت از اجرايي شدن اين ابتكار منزوي شده است و روسيه و چين نيز به توافقات نانوشته اي در زمينه تقسيم قدرت در آسياي ميانه دست يافته اند، تركيه و كشورهاي عربي نيز در راستاي منافع خودشان برنامه هاي متنوعي را طراحي كرده اند، اما هوشمندي جمهوري اسلامي ايران در بهره برداري حداكثري از پيوستن به ابتكار كمربند و راه ضروري است. در اين راستا موارد ذيل بايد مورد توجه قرار گيرد: الف) جمهوري اسلامي ايران بايد نسبت به نحوه تعامل با چين موضع روشن و مشخصي داشته باشد؛ به نحوي كه يكپارچگي و اتخاذ مواضع و رويكردهاي اصولي مبتني بر منافع بلندمدت در تعامل با چين وجود داشته باشد. ب) تشكيل كميته فراقوه اي براي پرهيز از ناهماهنگي ها و استفاده حداكثري از ظرفيت ها و فرصت هاي ابتكار كمربند و راه ضرورت دارد. ج) موضع كشوري نظير چين در قبال مسائل سياسي به ويژه در موضوع تحريم هاي غرب مهم و اثرگذار است و بايد قبل از عقد هرگونه موافقتنامه همكاري اجرايي، نسبت به شفاف سازي اين موارد اقدام لازم صورت گيرد و سپس وارد قراردادهاي عملياتي با توجه به منافع طرفين در زمينه هاي مختلف شد. د) راهبرد تعامل با چين در ابتكار كمربند و راه و ذيل تفاهمنامه همكاري 25 ساله، بايد با لحاظ فرصت ها و تهديدهاي موجود در فضاي منطقه اي و بين المللي صورت گيرد؛ به نحوي كه ضمن جلوگيري از ايجاد انحصار يك طرفه در تعاملات اقتصادي با چين، امكان بهره برداري از فرصت هاي تعامل با كشورهاي واقع در ساير كريدورهاي موجود در ابتكار كمربند و راه و همچنين ساير كشورها فراهم شود. هـ) بايد در تنظيم روابط اقتصادي با چين به گونه اي اقدام كرد كه به بدهي هاي كلان و زياد ايران به چين منجر نشود (درصد مشخصي از بودجه عمومي كشور مشخص شود) و تلاش شود تراز همكاري هاي اقتصادي در سطح مناسب تعريف و عملياتي شود. و) تبيين نسبت و جايگاه طرح ابتكار كمربند و راه با ساير برنامه هاي توسعه اي جمهوري اسلامي ايران نيز ضروري است. درمجموع حضور جمهوري اسلامي ايران در ابتكار كمربند و راه چين، براي هر دو كشور منافع زيادي دارد كه ايران مي تواند با يك ديپلماسي اقتصادي مناسب و رعايت ملاحظات ذكر شده، نهايت بهره برداري را از آن به عمل آورد.