14593

1400

فارسي

تهران مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي ايران

گزارش پژوهشي

منطقه قفقاز جنوبي يكي از مناطق مهم براي جمهوري اسلامي ايران است كه حضور مؤثر در تحولات آن، در ابعاد مختلف، تأمين كننده بخشي از منافع و حتي امنيت ملي كشور بوده و هست. اين منطقه در عين حال، صحنه رقابت قدرت هاي غربي، روسيه، تركيه و ايران و درگيري هاي دو كشور جمهوري آذربايجان و ارمنستان نيز است كه بايد به آن حضور رژيم صهيونيستي را هم اضافه كرد. اختلاف هاي آذربايجان و ارمنستان ريشه در دوران اتحاد شوروي و حتي روسيه تزاري و جدا شدن از سرزمين ايران داشته و بر سر بخش هايي از قره باغ و مناطقي در اطراف آن است كه ارمني ها آن را متعلق به خود و آذري ها بخشي از جمهوري آذربايجان مي دانند. در زمان اتحاد شوروي، طبق تصميم حكومت مركزي، اين منطقه كه اكثر جمعيت آن را ارمني ها تشكيل مي دادند، منطقه اي خودمختار، اما بخشي از ساختار جمهوري آذربايجان شد. بعد از استقلال دو جمهوري آذربايجان و ارمنستان و فروپاشي اتحاد شوروي، درگيري هاي شديد بين دو كشور به اشغال بخش مورد ادعاي دو طرف توسط ارمنستان منجر شد. اين درگيري با دخالت روسيه و تعدادي از كشورهاي غربي و با امضاي قرارداد آتش بس بيشكك در سال 1994 به وضعيت نه جنگ و نه صلح درآمد. ولي، سرزمين هاي اشغالي به آذربايجان بازگردانده نشد و در ظاهر به شكلي مستقل، اما به واقع زير قيموميت ارم نستان، اداره مي گشت. در عين حال از منظر جهاني، منطقه قره باغ كوهستاني و شهرهاي اطراف آن (آغ دام، فيضولي، كلبجر، قبادلي، لاچين و زنگيلان) به عنوان قلمرو آذربايجان شناخته شد. اين وضعيت ناپايدار در سال 2016 نيز به جنگي چهار روزه بين نيروهاي آذربايجاني و ارامنه جدايي طلب قره باغ كوهستاني منجر شد كه اين درگيري هم تغييري در وضعيت آنها ايجاد نكرد. جمهوري آذربايجان پس از پيروزي نظامي در نبرد اخير و بازپس گيري بخش هاي اشغالي سرزمينش، ازيكسو در وضعيت برتري روحي قرار دارد و ازسوي ديگر، نقش مؤثر تركيه در اين پيروزي، نفوذ فراواني را براي ترك ها در حاكميت آذربايجان ايجاد كرده است. ازاين رو در صورتي كه كريدور مورد نظر آنان از سرزمين جمهوري آذربايجان به نخجوان ايجاد شود، بي ترديد تركيه اين مسير را به شاهراه اصلي انتقال و ترانزيت كالا و انرژي تبديل خواهد كرد و موفق خواهد شد تا مرز ايران با ارمنستان را در عمل به منطقه اي بي خاصيت تبديل كند و در عمل دسترسي جمهوري اسلامي ايران را به منطقه قفقاز قطع و ما را در بخش شمال غربي با بن بست و انفعال عملي مواجه سازد. همچنين اين مسير گام مهمي در ايجاد رؤياي تركستان بزرگ و اتصال زميني تركيه به كشورهاي ترك زبان آسياي مركزي خواهد شد كه يكي از پيامدهاي آن كنار گذاشته شدن ايران از معادلات انتقال و ترانزيت كالا، انرژي و داده منطقه آسياي مركزي و قفقاز است. ازاين رو، كشور نيازمند انجام اقدام هايي است كه هم به افزايش نقش آفريني در معادلات اين منطقه منجر شود و هم با افزايش درهم تنيدگي منافع دو كشور ارمنستان و آذربايجان با منافع ايران زمان و فرصت هايي را در اختيار قرار دهد. در اين راستا دستگاه تقنيني كشور مي تواند با استفاده از نفوذ و نقش خط مشي گذاري، دستگاه هاي اجرايي را در جهت حفظ و تأمين منافع و امنيت ملي كشور هدايت كند. از اين رو پيشنهاد مي شود اقدام هاي زير در دستور كار قرار گيرد و از بخش هاي اجرايي عملياتي شدن آنها خواسته شود: 1. تكميل هرچه سريع تر مسير ترانزيتي شمال ـ جنوب كه مدت هاست باقي مانده است و مسير شرق به غرب. 2..افزايش مسيرهاي مواصلاتي و ترانزيتي با جمهوري آذربايجان، به ويژه در مناطق تازه آزاد شده مانند خداآفرين تا بخش هايي از نيازهاي آذربايجان پوشش داده شود. 3. تسهيل در مبادلات بين دو بخش از سرزمين جمهوري آذربايجان با نخجوان از مسير جمهوري اسلامي ايران با تسهيل در مقررات مربوط. 4. تكميل و تعمير جاده مرزي بين جمهوري اسلامي ايران و ارمنستان كه بخش اندكي از اين مسير در داخل ايران باقي مانده و مي توان با كمك به راه اندازي آن در ارمنستان، هم به اقتصاد خارجي كشور ياري رساند و هم به طور طبيعي، انتظار افزايش مداخله ايران در درگيري هاي آذربايجان و ارمنستان را در اين منطقه داشت.