14614

1400

فارسي

تهران مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي ايران

گزارش پژوهشي

- مجاورت جغرافيايي و مرزي ارمنستان با جمهوري اسلامي ايران، روابط سياسي بسيار نزديك و باثبات در سه دهه گذشته بين ايران و ارمنستان (با كمترين نوسان و تنش)، حضور هم وطنان ارمني در داخل كشور كه بخش عمده آنان را صنعتگران، تجار و بازرگانان تشكيل مي دهند، عضويت ارمنستان در اتحاديه اقتصادي اوراسيا و نيز قراردادهاي تجاري ايروان با اتحاديه اروپا كه امكان صادرات مجدد محصولات ايران به طرف هاي ثالث اوراسيا و اروپا را فراهم مي كند، وجود منطقه آزاد تجاري ارس در مجاورت منطقه آزاد مِغري ارمنستان و پايانه مرزي و گمرگي نوردوز در استان آذربايجان شرقي از جمله ظرفيت ها و مزيت هاي شايان توجه ارمنستان از ابعاد اقتصادي و تجاري براي كشورمان به شمار مي رود. - وراي قطع مناسبات ديپلماتيك و انسداد مرزهاي زميني 330 كيلومتري ارمنستان و تركيه در سه دهه گذشته، نفوذ اقتصادي و تجاري غيررسمي تركيه در اقتصاد ارمنستان بسيار شايان توجه است. مسير انتقال محصولات و كالاهاي ساخت تركيه به ارمنستان نيز عمدتاً از مسير تركيه- گرجستان- ارمنستان است. پوشاك، مركبات، لوازم خودرو و محصولات برقي ازجمله اصلي ترين محصولات و كالاهاي ساخت تركيه هستند كه در بازار غيررسمي ارمنستان به فروش مي رسند. طي سه دهه گذشته بارها به اين موضوع ازسوي تجار و كارشناسان ايراني و ارمني اشاره شده است كه اگر حجم مبادلات رسمي ايران و ارمنستان در حدود 300 تا 400 ميليون دلار است، حجم مناسبات غيررسمي ارمنستان و تركيه حداقل دو برابر اين ميزان در سال است. - از نتايج تشديد فضاي منفي در افكار عمومي ارمنستان در قبال تركيه متعاقب تحولات اخير جنگ قره باغ، تحريم محصولات و كالاهاي تركيه در اين كشور است كه موضوعي بسيار حائز اهميت و شايان توجه است. در اين زمينه دولت ارمنستان با صدور اعلاميه اي ممنوعيت واردات كالاهاي تركيه را براي مدت 6 ماه اعلام كرد. براساس بيانيه صادره ازسوي وزارت اقتصاد ارمنستان، تصميم به اعمال اين ممنوعيت در 20 اكتبر 2020 اتخاذ شد و از اول ژانويه 2021 (12 دي ماه 1399) وارد مرحله اجرايي شده است. - بازه زماني انجام سفر وهان كروبيان، وزير اقتصاد ارمنستان به ايران و همزمان با آغاز زمان تحريم 6 ماهه كالاها و محصولات تركيه در اين كشور به روشني گوياي اين واقعيت است كه طرف ارمني روي اين موضوع و جايگزيني محصولات و كالاهاي ترك با محصولات ايراني حساب ويژه اي باز كرده است. - اعلام و تمايل طرف ارمني براي جايگزيني كالاها و محصولات ايراني تنها به دليل تحريم كالاها و محصولات تركيه ازسوي دولت ارمنستان نيست، بلكه ريشه در اين واقعيت نيز دارد كه در جنگ اخير قره باغ كه منجر به آزادسازي مناطق پيرامون قره باغ و بازگشت آنها به حاكميت جمهوري آذربايجان شد، ارامنه يكي از منابع مهم تأمين محصولات كشاورزي، باغي و لبني و دامي را نيز از دست داده اند كه اين امر با توجه به جغرافياي كوهستاني ارمنستان و سطح بسيار پايين زمين هاي زيركشت و دامپروري، اين كشور را در شرايط بسيار دشواري قرار داده است. لذا اين موضوع كه البته كمتر ازسوي مقامات ارمنستان به آن اشاره مي شود نيز نقش بسيار مهمي در تمايل ارمنستان به جايگزيني بيش از 2200 قلم كالا و محصولات ايراني با كالاها و محصولات تركيه پس از جنگ اخير قره باغ داشته است. - ترديدي نيست كه اين امر فرصتي براي تحرك بخشي به ديپلماسي اقتصادي ايران در ارمنستان، منطقه قفقاز و نيز اتحاديه اقتصادي اوراسيا به شمار مي رود. فرصتي كه از ناحيه تحريم محصولات و كالاهاي تركيه براي كشورمان ايجاد شده است، تقريباً مشابه فضايي است كه در روسيه پس از سقوط هواپيماي سوخوي روسي توسط ارتش تركيه براي افزايش صادرات ايران به روسيه ايجاد شد يا مشابه فضايي است كه پس از تنش در روابط قطر با كشورهاي عربي حاشيه خليج فارس ايجاد شد. - بخش اعظم فهرست 2200 قلم كالا و محصولات ساخت تركيه كه وزارت اقتصاد ارمنستان براي جايگزيني با محصولات ايراني پيشنهاد داده است، مشمول 862 قلم كالاي مشمول كاهش تعرفه گمرگي در چارچوب توافقنامه تجارت ترجيحي ايران با اتحاديه اقتصادي اوراسياست. بنابراين موضوع جايگزيني كالا و محصولات تركيه در ارمنستان تنها فرصتي براي توسعه مناسبات دوجانبه ايران و ارمنستان نيست، بلكه فرصت بسيار ارزشمندي براي توسعه مناسبات با كشورهاي عضو اتحاديه اقتصادي اوراسيا به ويژه فدراسيون روسيه و بلاروس است كه ايران با توجه به موقعيت جغرافيايي ارمنستان در منطقه قفقاز از امكان دسترسي زميني به اين دو كشور از طريق گرجستان برخوردار است. - بهره مندي از فرصت جايگزيني كالا و محصولات تركيه در بازار ارمنستان، هيچ گونه منافاتي و تعارضي با بهره مندي از فرصت حضور شركت هاي ايراني و بخش خصوصي كشورمان در مناطق آزادشده پيرامون قره باغ با جمهوري آذربايجان ندارد و جمهوري اسلامي ايران در راستاي رويكرد مستقل، متوازن و منطقه اي خود در منطقه قفقاز مي تواند و بايد با هر دو كشور ارمنستان و جمهوري آذربايجان، متناسب با ظرفيت ها و امكانات آنها و در راستاي منافع ملي و افزايش حجم تجارت و صادرات خود بهره برداري كند. - ايران و ارمنستان در تعاملات تجاري با تركيه و آذربايجان بيشتر وارد كننده بوده اند و به عبارتي تركيه و آذربايجان از تعاملات تجاري با ايران و ارمنستان نفع بيشتري كسب كرده اند. - طي سال هاي اخير، علي رغم تنش هاي سطح بالا بين ارمنستان و دو كشور تركيه و آذربايجان، حجم تعاملات تجاري فيمابين ارمنستان با اين دو كشور، بيش از 2 برابر تعاملات تجاري ارمنستان با ايران بوده است. - علي رغم تمايل ارمنستان به گسترش روابط تجاري با ايران، به خصوص پس از تحريم كالاهاي وارداتي از تركيه در سال گذشته و سال جاري، هنوز اقتصاد ايران نتوانسته است راهبرد گسترش روابط بازرگاني با ارمنستان را براساس چشم انداز باثبات و بلندمدت تعريف كند. - در راستاي استفاده حداكثري از ظرفيت اقتصادي و تجاري ارمنستان در شرايط كنوني و آتي، به نظر مي رسد امضاي تفاهمنامه همكاري اقتصادي و بازرگاني مشترك بين دو كشور براي يك افق زماني حداقل 20 ساله ضروري باشد. اين تفاهمنامه بايد با همكاري بخش خصوصي و با داشتن برنامه عملياتي تنظيم و اجرايي شود تا ضمن ايجاد درآمد پايدار از محل بازرگاني خارجي براي كشور، زمينه ساز جايگزيني محصولات صادراتي تركيه و آذربايجان به ارمنستان، توسط ايران شود. - در اين همكاري بلندمدت بايد ضمن برنامه ريزي براي گسترش حجم بازرگاني خارجي بين دو كشور، زمينه عملياتي شدن ساير همكاري هاي اقتصادي، مانند سرمايه گذاري، تأمين مالي و ... نيز فراهم شود. - بهره برداري حداكثري از فرصت جايگزيني كالا و محصولات تركيه و آذربايجان در بازار ارمنستان، نيازمند همكاري، همراهي و مشاركت بخش هاي مختلف كشور در سطوح ملي و استاني است و نمي توان از يك مجموعه خاص مانند وزارت امور خارجه يا سازمان توسعه تجارت انتظار داشت به تنهايي اين روند را مديريت كند. - نقش مجلس شوراي اسلامي در تسهيل، اجماع سازي و هماهنگي بين بخش هاي مختلف كشور و نيز ديپلماسي پارلماني با جمهوري ارمنستان، بسيار حائز اهميت است. در اين راستا سفر گروه دوستي پارلماني ايران و ارمنستان و برگزاري جلسات مشورتي و هماهنگي با كميسيون هاي مرتبط در مجلس شوراي اسلامي و نيز نهادهاي متولي دولتي و خصوصي مرتبط با تجارت و بازرگاني با ارمنستان كه اسامي آنها در متن اين گزارش ذكر شده است، توصيه و پيشنهاد مي شود.