14642

1400

فارسي

تهران مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي ايران

گزارش پژوهشي

در كشورهاي مختلف برگزاري جلسات استماع يكي از ابزارهاي پارلماني براي بررسي سياست ها و قوانين يا نظارت بر عملكرد دولت و دستگاه هاي اجرايي و نيز يكي از كانال هاي ارتباطي شهروندان و كارشناسان با پارلمان است. وظيفه اصلي برگزاري جلسات استماع در بسياري از كشورها، برعهده كميته پارلماني و جلسات عمومي پارلماني است. اين كميته ها مي توانند گروه ها و طرف هاي ذي نفع يا در برخي موارد عموم مردم را به جلسات استماع دعوت كنند. جلسات عمومي استماع را كميته هاي پارلماني برگزار مي كنند كه مي تواند وسيله اي براي آگاهي بخشي به مردم در مورد سياست ها و كار مجلس در زمينه خاصي باشد. به علاوه اينكه گزارش هاي كميته هاي پارلماني از جلسات استماع مي تواند وسيله مؤثري براي تنظيم توصيه هاي سياستي و اجرايي به دولت باشد. روش هاي برگزاري جلسات استماع و اهداف اين جلسات در كميته هاي پارلماني در پارلمان هاي جهان متفاوت است. در برخي از پارلمان ها جلسات استماع فقط در كميته هاي تحقيق ويژه مجاز است و در برخي ديگر، جلسات استماع در كميته هاي دائمي محدود به مقامات دولتي است. در بعضي كشورها از جلسات استماع صرفاً به عنوان نوعي مشاوره يا وسيله اي براي به دست آوردن شواهد استفاده مي شود. در برخي ديگر از مجالس دنيا كميته هاي دائمي مي توانند تصميم بگيرند كه جلسات استماع را براي جمع آوري شواهد به صورت علني يا غير علني برگزار كنند. تصميم كميته براي برگزاري استماع معمولاً با اكثريت ساده اعضاي كميته اتخاذ مي شود. در بيشتر موارد، كميته ها براي برگزاري جلسات استماع موظف به تأييد رئيس پارلمان نيستند. بعضي از پارلمان ها درخواست برگزاري جلسه استماع را به طور رسمي از طريق رئيس پارلمان ابلاغ مي كنند. برخي ديگر از كشورها مانند ارمنستان، بلژيك و كره جنوبي برگزاري جلسات استماع در كميته هاي پارلماني، نيازمند اطلاع به رياست جمهوري هستند. كشورهايي مانند لوكزامبورگ، كميته هاي دائمي بايد از رئيس پارلمان و از كنفرانس رؤساي كميته ها مجوز بگيرند. گاهي نيز كميته هاي دائمي فقط مجاز به استماع از مقامات دولتي هستند. در اين پارلمان ها، جلسات استماع فقط در چارچوب كميته هاي تحقيق پارلمان مي تواند برگزار شود. در برخي موارد براي كسب نظرهاي كارشناسان و متخصصان دعوت شده به جلسات استماع، آنها ملزم به ارائه نظر كتبي خود قبل از حضور در جلسه هستند. برخي كشورها جلسات تعاملي برگزار مي كنند كه در آنها كميته هاي پارلماني به جمع آوري اطلاعات از شهروندان براي كارهاي خود مي پردازند و براي اين امر روش هاي مختلفي را در اختيار دارند. درخصوص نظام حقوقي جمهوري اسلامي ايران اصطلاح جلسات استماع در قانون آيين نامه داخلي مجلس شوراي اسلامي يا ساير قوانين مقررات مشخصاً به صورت مستقيم به كار برده نشده است، لكن با عنايت به اينكه غايت جلسات استماع در عرف مجالس قانون گذاري شناسايي امكان شنيدن نظرات و نكات كارشناسان، دستگاه هاي اجرايي و جامعه مدني مي باشد، در نظام حقوقي ما كاركرد جلسات استماع ذيل فرايندرسيدگي به طرح ها و لوايح در صحن موضوع مواد (108) و (149) قانون آيين نامه داخلي يا در چارچوب فرايندهاي نظارتي مانند سؤال و استيضاح موضوع مواد (208) و (209) قانون آيين نامه داخلي امكان ارائه توضيحات نمايندگان دولت، نظرات كارشناسي مركز پژوهش ها و شنيدن آن توسط نمايندگان مجلس شناسايي شده است؛ اما علي رغم سابقه سازوكار استماع در نظام حقوقي ايران، بايد دامنه اظهارنظركنندگان اعم از ساير دستگاه هاي اجرايي غيردولتي، سمن ها و جامعه ذي نفعان و موقعيت ارائه نظرات از صحن به كميسيون ها و جلسات غيرعلني توسعه پيدا كند. به طور كلي، برگزاري جلسات استماع هم پيش از تدوين و تصويب يك قانون و هم پس از آن و براي نظارت بر دستگاه ها از اهميت زيادي برخوردار است. برگزاري جلسات استماع زمينه مناسبي را براي برقراري گفتگوي مؤثر و سازنده بين مجلس و قوه مجريه يا نهادهاي ديگر و نيز كارشناسان حوزه هاي مختلف فراهم مي سازد. در اين گزارش تلاش مي شود تا روش هاي سازماندهي و برگزاري جلسات استماع پارلماني ازسوي كميته هاي دائمي و سازوكار برگزاري اين جلسات در برخي از پارلمان هاي جهان بررسي شود تا از اين طريق، رويه هايي براي ساماندهي بهتر اين ابزار در مجلس شوراي اسلامي ارائه شود. بر اين اساس، كشورهايي با نظام هاي سياسي متفاوت نظير نظام رياستي، پارلماني و نيمه رياستي يك مجلسي يا دو مجلسي انتخاب شده اند تا امكان شناخت بهتري از عملكرد جلسات استماع پارلماني در جهان فراهم شود.