15023

1401

فارسي

8685069

گزارش

امروزه و با به صدا در آمدن آژير خطر در نظام تأمين اجتماعي كشور، شاهد بروز بحران هاي متعدد در اين نظام هستيم. در اين شرايط مطالعه ي تجارب ساير كشورها در رويارويي با مشكلات مشابه مي تواند ضمن تأمين صرفه هاي زماني و هزينه-اي، چراغ راهي براي حركت در اين مسير پرپيچ و خم باشد. هر چند كه انتخاب كشورهاي هدف براي انجام پژوهش هاي تطبيقي نيز مستلزم لحاظ برخي ملاحظات و ريزبيني است. پژوهش حاضر نشان مي دهد از ميان 37 كشور عضو همكاري و توسعه اقتصادي (OECD)، چهار كشور كانادا، استراليا، هلند و نروژ در كنار برخورداري از شباهت قابل ملاحظه با كشور ايران از منظر وضعيت نيروي كار و ظرفيت هاي اقتصادي، عملكرد مطلوبي در حوزه ي مديريت نظام تأمين اجتماعي خود داشته¬اند. در عصر حاضر نظام مستمري نقش بسزايي در تأمين امنيت مالي افراد مسن ايفا مي كند كه اين مهم با بهبود سيستم بهداشت و درمان و درنتيجه افزايش طول عمر افراد اهميت بيشتري يافته است. به بيان ديگر، به سبب آنكه نسل هاي فعلي و آتي نسبت به نسل هاي پيشين زمان بيشتري از عمر خود را در دوران بازنشستگي سپري مي كنند، مسائل مربوط به اين حوزه بيش از پيش مورد توجه قرار گرفته است. از اين رو، تبيين و استفاده از نظام درآمدي بازنشستگي كارآمد كه بتواند نياز گروه هاي فعلي و آينده مستمري بگيران را به صورت قابل قبولي تأمين كند، مسئله اي بسيار مهم تلقي مي شود. در اين بين بديهي است كه پاسخ منحصر به فردي را براي چگونگي و ويژگي هاي نظام كارآمد مذكور نمي توان يافت و بسته به ويژگي ها و شرايط مختلف، كشورها راهكارهاي متفاوتي را براي تأمين نيازهاي گروه هاي مختلف افراد جامعه ارائه مي كنند؛ اما بررسي و دستيابي به الگوها، اصول و ويژگي هاي مشابه و موفق در دنيا مي تواند ما را در امر تبيين بهتر نظام مذكور ياري كند. مطالعات صورت گرفته نشان مي دهد كه به طور كلي اولاً، عمده كشورها در جوامع خود با تهديد هاي مختلف (از قبيل مرگ ومير، از كارافتادگي، بحرآنهاي اقتصاد، تغييرات ساختار جمعيتي و غيره) مواجه هستند و عمدتاً دولت ها تمايل دارند بخشي از اين مخاطرات را از طريق طراحي يك نظام درآمدي بازنشستگي كاهش دهند و ثانياً، نظام تأمين اجتماعي در كشور هاي پيشرفته، داراي چارچوبي دقيق در تأمين منابع، مخارج و سياستگذاري هاي مختلف براي گروه هاي سني متفاوت است. در اين بين بعيد است كه يك برنامه بتواند به درستي به همه مؤلفه هاي ذكر شده بپردازد. به همين دليل بسياري از كشورها به سيستم هايي متشكل از برنامه هاي مختلف با هدف هاي متنوع موسوم به نظام هاي چندلايه روي آورده اند كه به سبب دارا بودن لايه هاي مختلف مي توانند اهداف متنوعي را در قالب يك برنامه جامع دنبال كنند. جنبه هاي مختلف نظام مستمري چندلايه، به گونه اي است كه امكان دستيابي به مزاياي مستمري كافي و پايدار را براي افراد جامعه به ارمغان مي آورد. ساده ترين نوع نظام هاي مستمري چندلايه، شامل سه لايه حمايتي، بيمه اي و اختياري است. در لايه اول اغلب به منظور كاهش فقر (با تأكيد بر كاهش فقر مطلق)، عوايد و منافع عمومي براي افراد با ويژگي خاص و يا تمام افراد جامعه در نظر گرفته مي شود. لايه دوم مرتبط با مشاركت نيروي كار در طرح مستمري خصوصي يا دولتي اجباري يا شبه اجباري است و متمركز بر جايگزيني درآمد در دوران بازنشستگي است. در اين لايه صندوق هاي بيمه بازنشستگي به چشم مي خورد كه با دريافت حق بيمه از افراد (مشاركت كارگر و كارفرما)، مزايايي را در دوران بازنشستگي و يا زمان اشتغال به آنها پرداخت مي كنند. درنهايت لايه سوم را مي توان پس انداز داوطلبانه براي دوران بازنشستگي و يك لايه بيمه اي اختياري و همچنين تكميل كننده دو لايه اول دانست. كشور كانادا، ضمن به كارگيري نظام سه لايه در سيستم تأمين اجتماعي خود سعي بر متنوع سازي طرح هاي حمايتي و بيمه اي در هريك از لايه ها كرده تا بتوانند قشر وسيعي از افراد را در تور حمايتي خود قرار دهد. در لايه اول اين سيستم شاهد دو نوع حمايت دولتي هستيم، كه طرح اول موسوم به طرح امنيت سالمندان براي همه سالمندان بالاي 65 سال بدون در نظر گرفتن سطح درآمد آنهاست. طرح دوم شامل سه برنامه درآمد مكمل تضمين شده و كمك هزينه امرار معاش و كمك هزينه مربوط به بازمانده است كه هر سه براساس آزمون وسع صرفاً به افراد با سطوح پايين درآمدي تعلق مي گيرد و معاف از ماليات است. با آنكه كشور كانادا هدف گذاري پايه خود را روي افراد سالمند بنا نهاده است، اما همه افراد جامعه از اعتبارات مالياتي فدرال و ايالتي نيز برخوردارند. براساس گزارش مالي دولت كانادا ميزان مخارج مربوط به دو طرح امنيت سالمندان و درآمد مكمل تضمين شده در سال 2010، حدود 2/3 درصد توليد ناخالص داخلي كانادا بوده است كه پيش بيني مي شود اين مقدار در سال 2030 با ثبات شرايط فعلي به 3/1 درصد برسد. همچنين مبالغ در نظر گرفته شده از بودجه دولت فدرال براي سال مالي 2022-2021 براي طرح امنيت سالمندان مبلغ 47/1 ميليارد دلار كانادا و براي طرح درآمد مكمل تضمين شده 63/14 ميليارد دلار پيش بيني شده است. مستمري هاي حمايتي موجود در اين لايه مشابه مبالغ مربوط به لايه هاي ديگر مشخص بوده و به صورت ساليانه با لحاظ تعديل هاي تورمي اعلام مي شود. رديف هاي درآمدي مرتبط با پرداختي هاي صدر الذكر كه عمدتاً از بودجه عمومي دولت فدرال تأمين مي شود، در سيستم معين است. بنابر گزارش دولت فدرال كانادا در سال 2019 ماليات بر درآمد اشخاص حقيقي، 3/49 درصد از منابع دولت فدرال را تشكيل داده است؛ درنتيجه هسته اصلي تأمين كننده بودجه دولت فدرال و درنتيجه پرداختي هاي حمايتي لايه اول را مي توان ماليات بر درآمد اشخاص حقيقي دانست كه هرساله شهروندان مقيم و غير مقيم پرداخت مي كنند. نكته ديگر قابل تأمل در اين لايه آن است كه همه افراد متقاضي دريافت پرداختي هاي حمايتي لايه اول مكلفند اظهارنامه مالياتي خود را ظرف زماني مشخص به سرويس كانادا كه سازمان مالياتي كانادا محسوب مي شود، تسليم كنند. اين سازمان از طريق شفافيت اطلاعات خانوارهاي هدف، هرساله به بررسي سطوح درآمدي افراد پرداخته و در صورت لزوم آنها را در ليست دريافت كنندگان مزاياي سال آتي قرار مي دهد و يا در صورت بهبود معيشت، آنها را از ليست مذكور حذف مي كند. همچنين مطالعه كشور كانادا نشان مي دهد در لايه دوم مكانيزمي اجباري براي مشاركت كارگر و كارفرما (به صورت 50/50) در نظر گرفته شده تا در برنامه بازنشستگي كانادا (CPP) شركت كرده و از مزاياي بازنشستگي، ازكارافتادگي، بازماندگان و ... منتفع شوند. در اين برنامه به صورت پايه نرخ جايگزيني 25 درصد مطرح شده است كه از سال 2019 به موجب معرفي برنامه بازنشستگي توسعه يافته كانادا، اين مقدار به 33 درصد رسيده است. هر ساله ميزان حداكثر مزاياي قابل مشاركت سال (حدود 61000 دلار كانادا براي سال 2021) و ميزان كف معافيت (3500 دلار كانادا) توسط آژانس درآمد كانادا اعلام مي شود و همه افراد شاغل واجد شرايط موظفند متناسب با آن و بر اساس نرخ معين (9/10 درمجموع براي كارگر و كارفرما در سال 2021) در برنامه مشاركت كنند. همچنين اين صندوق از نوع مزاياي معين مكلف است گزارش ساليانه از مبالغ دريافتي و پرداختي خود را ارائه دهد. در اين لايه ساير صندوق هاي مربوط به حِرَف مختلف به چشم مي خورد كه به صورت مزاياي معين يا مشاركت معين به فعاليت مي پردازند. اطلاعات مربوط به نظام تأمين اجتماعي افراد شامل طرح امنيت سالمندان (OAS)، درآمد مكمل تضمين شده (GIS) و برنامه بازنشستگي كانادا (CPP) را سرويس كانادا ثبت و ضبط مي كند و همين ارگان پرداخت مستمري و مزايا به افراد ذي صلاح را انجام مي دهد. همچنين به صورت هم زمان اطلاعات فرد براي اهداف اخذ ماليات توسط آژانس درآمد كانادا ثبت مي شود كه داراي پلتفرمي يكپارچه با سرويس كاناداست. وجود بستري يكپارچه براي پرداخت هاي مستمري و اخذ ماليات مي تواند از مهم ترين آموزه هاي اجرايي سيستم تأمين اجتماعي كانادا باشد.