15065

1401

فارسي

8685570

گزارش

مشاركت مردم در حكمراني بايستي همراه با فراهم كردن ابزارها و سازوكارهاي مناسب و كارآمد باشد. يكي از ابزارها و سازوكارهاي اساسي و مهم براي تقويت مشاركت عمومي در سطح حكمراني و اداره كشور، بودجه شهروندي است. بودجه شهروندي با هدف آشناسازي شهروندان با محتوا و فرايند بودجه ريزي در بخش عمومي به منظور پاسخگو كردن دولت و بهره گيري از ظرفيت هاي مشورتي و نظارتي شهروندان و همچنين همراه سازي مردم به منظور انجام برنامه هاي تحولي و توسعه اي تدوين مي شود. بودجه ريزي امري مهم و اساسي در نظام حكمراني ملي كشور است كه به نوعي مسير يك ساله كشور را مشخص مي كند و از سوي ديگر تأثيرات تصميم هاي بودجه اي بر زندگي شهروندان بسيار زياد است و گاهي اوقات آثار بلندمدت زيادي دارد. بودجه شهروندي كاركردها و دستاوردهاي زيادي براي ارتقاي نظام بودجه ريزي و نظام حكمراني ملي مانند افزايش اعتماد عمومي و سرمايه اجتماعي، همراهي مردم در تصميم ها و اقدام هاي سخت سياستي، تربيت شهروندان بالغ و كارآمد، كاهش نارضايتي عمومي، خنثي سازي فضاسازي هاي رسانهاي عليه دولت و مجلس، تقويت نظارت عمومي و كاهش فساد و ... دارد. گزارش حاضر در قالب سه بخش كلان ساماندهي شده است. در بخش اول چيستي و مفهوم شناسي بودجه شهروندي تشريح شده است. در تعريف بودجه شهروندي به طور خلاصه بايستي بيان شود كه بودجه شهروندي سندي ساده و قابل دسترس براي همه شهروندان است كه اطلاعات مختصر و ساده در حوزه بودجه عمومي را به آنها توضيح داده و زمينه را براي انجام مسئوليت هاي شهروندي براي آنها مهيا مي كند. بودجه شهروندي سبب افزايش درك افراد غيرحرفه اي در مورد روش هاي جمع آوري، تخصيص و خرج كردن پول ماليات دهندگان مي شود و اعتماد آنها را به دولت افزايش مي دهد. بودجه عمومي شامل اطلاعات دقيق و جزئي در مورد هزينه ها و درآمدهاست درحالي كه بودجه شهروندي به طور مختصر البته دقيق و شيوا شهروندان را در جريان تأمين منابع و اولويت هاي هزينه اي دولت قرار مي دهد. همچنين در اين بخش خدمات عمومي شهروندمحور كه زيربناي نظري و علمي بودجه شهروندي است تشريح مي شود. اين رويكرد بيان مي دارد كه در عصر جديد شهروندان انتظار دارند خدمات عمومي كه دريافت مي كنند متناسب با نيازها و مطالبات آنها بوده و از كيفيت مناسب برخوردار باشد. در بخش دوم چرايي و ضرورت بودجه شهروندي تشريح و تبيين مي شود. بودجه شهروندي دروازه اي براي مردم است تا اهميت بودجه در زندگي خود را درك كنند و همچنين ابزاري مناسب براي آموزش شهروندي و تقويت مشاركت شهروندان و شروع گفتماني بالغانه بين جامعه مدني و حاكميت است. در اين بخش 10 مورد از فوايد و كاربردهاي بودجه شهروندي به صورت مختصر تشريح مي شود كه شامل مواردي همچون افزايش اعتماد عمومي، افزايش مشاركت عمومي، كاهش نارضايتي عمومي، تربيت شهرونداني بالغ، افزايش پاسخگويي دولت به ملت، افزايش شفافيت مالي در دولت، كاهش فساد، تقويت تعاملات بودجه اي دولت و مجلس، تقويت تعاملات دولت و مجلس با نهادهاي مدني و دانشگاهي و افزايش كيفيت بودجه (تنظيم بودجه براساس مطالبات مردم) است. در بخش سوم و پاياني گزارش چگونگي تدوين بودجه شهروندي در سرفصل هايي همچون ويژگي هاي بودجه شهروندي، مراحل تدوين بودجه شهروندي، اجزاي بودجه شهروندي، انتشار بودجه شهروندي و مثال هايي از بودجه شهروندي ساير كشورها تشريح مي شود. در اين بخش ويژگي هاي بودجه شهروندي همچون: زبان ساده و قابل فهم، نحوه جمع آوري، توزيع و به كارگيري منابع عمومي، تعيين اولويت هاي بودجه اي، معرفي اجزاي كليدي بودجه و مثال هايي درخصوص چگونگي تأثير بودجه بر شهروندان عادي ارائه مي شود. در مورد ساختار و اجزاي بودجه شهروندي بايستي بيان شود كه از يك منظر مي توان اجزاي بودجه شهروندي را در پنج بخش دسته بندي كرد كه شامل: 1. مقدمه (شامل مواردي همچون معرفي بودجه و فرايند بودجه و ...)، 2. چشم انداز اقتصادي و اهداف دولت (شامل مواردي همچون شعار اصلي بودجه سال آتي، پيش بيني هاي كلان اقتصادي، استراتژي توسعه ملي دولت، اهداف سياست مالي دولت در ميان مدت و ...)، 3. درآمدها و هزينه ها (شامل مواردي همچون مجموع درآمدهاي سال آتي، تفكيك/تخصيص منابع درآمدي، تفكيك/تخصيص هزينه ها براساس سازمان، برنامه و ...، ريسك هاي مالي سال آتي و ...)، 4. اقدام هاي جديد (شامل خلاصه اي از برنامه ها و اقدام هاي جديد و تحولي دولت در سال آتي و آثار آن بر گروه هاي ذي نفع) و 5. بهبود ارائه خدمات (خلاصه اي از برنامه هايي كه دولت براي سال آتي در جهت رفاه بهتر و بيشتر شهروندان انجام خواهد داد) است. برخي از مهم ترين يافته ها و توصيه هاي سياستي براي تدوين بودجه شهروندي در نظام حكمراني ملي به شرح زير عبارتند از: 1. در كشور ما به دليل اينكه سازمان برنامه وبودجه در دولت متولي اصلي تدوين لايحه بودجه عمومي كشور است، پيشنهاد مي شود مسئولان و كارشناسان ذي ربط در آن سازمان، تهيه بودجه شهروندي را در دستور كار قرار دهند. 2. براي تدوين بودجه شهروندي مي توان از نهادهاي مدني و دانشگاهي نيز كمك گرفته شود، بدين مفهوم كه تيمي متشكل از نهادهاي مدني و دانشگاه هاي منتخب به دولت و مجلس جهت طراحي و انتشار بودجه شهروندي كمك كنند؛ اين سبك همكاري شبكه اي نه تنها بر كيفيت بودجه شهروندي منتشر شده كمك كرده بلكه بر مشروعيت اين سند افزوده و در مرحله انتشار و ترويج بودجه شهروندي نيز مي توان از كمك ها و حمايت هاي اين نهادهاي مردمي و دانشگاهي بهره جست. 3. بودجه شهروندي بايد داراي جداول، اشكال و نمودارهايي جذاب و چندبعدي باشد تا براي مردم قابل درك باشد؛ به عبارت بهتر پس از تدوين متن و محتواي بودجه شهروندي ازسوي دولت و مجلس (با همكاري نهادهاي مدني و دانشگاهي) تبديل اين محتواها به متني زيبا و جذاب و قابل فهم؛ از اهميت بسزايي برخوردار است؛ ازاين رو لازم است براي قالب بندي اين محتواها با متخصصان رسانه اي نيز همكاري صورت گيرد. همچنين در برخي از كشورها، سامانه اي تحت وب طراحي مي شود و بودجه شهروندي به صورت آنلاين در دسترس شهروندان قرار مي گيرد. 4. لازم است سند بودجه شهروندي متناسب با سطح سواد و دسترسي هر استان و شهر به اينترنت و فضاي مجازي، در سطح عمومي منتشر شود. همچنين پيشنهاد مي شود تهيه، توزيع و انتشار بودجه شهروندي هر استان را سازمان برنامه وبودجه آن استان انجام دهد و مقامات سياسي استان و نمايندگان استان مسئوليت نظارت و راهبري آن را داشته باشند. 5. بودجه شهروندي مي تواند در سطح ملي و محلي تهيه و منتشر شود. به عبارت ديگر هم بودجه عمومي كشور و هم بودجه نهادهاي محلي همچون شهرداري ها را مي توان در قالب بودجه شهروندي تهيه و منتشر كرد و در اختيار مردم آن شهر و منطقه قرار داد. فعال سازي نهادها و ظرفيت هاي دانشگاهي براي تدوين بودجه هاي شهروندي استاني و شهرستاني از اقدام هاي لازم و مهمي است كه بايستي انجام شود. 6. پيشنهاد مي شود هم زمان با انتشار بودجه شهروندي، نمايندگان محترم مردم در مجلس شوراي اسلامي و مديران دولتي با استفاده از رسانه ها و گاه به صورت مستقيم به توضيح و تفهيم اهداف و برنامه هاي مالي دولت به مردم بپردازند و در نشست هاي تخصصي برمبناي سند بودجه شهروندي با مردم گفتگو كرده و در صورت امكان، پيشنهادهاي آنان را نيز در حوزه بودجه بشنوند و بودجه را اصلاح كنند. 7. بودجه شهروندي سند فني و تخصصي است كه شهروندان را در جريان برنامه هاي مالي دولت قرار مي دهد و هدف آن افزايش دانش شهروندي در اين حوزه است. توصيه مي شود متن سند بودجه شهروندي تنظيم شده شامل شعارها و بيانيه هاي سياسي نباشد تا اعتماد مردم را به اين سند مخدوش نكند. اگر اين سند با بيانيه هاي سياسي، تخريب جناح مقابل، تبرئه كردن جناح فعلي از ضعف ها و كاستي هاي كشور و... ؛ تضعيف شود؛ هم اعتماد مردم به سند را از بين برده (مردم تصور مي كنند كه سند تنظيمي نيز شعار تبليغاتي است نه سندي دقيق براي افزايش آگاهي آنان)؛ و هم مشروعيت سند را كاسته و سند را از هدف اصلي خود كه افزايش بلوغ شهروندي در حوزه مسائل مالي دولت است؛ دور مي كند؛ بنابراين توصيه مي شود سند به صورت كاملاً تخصصي و با استفاده از ارقام و اطلاعات مالي دقيق سال آتي بودجه اي كشور تنظيم شده و از سياست زده كردن سند پرهيز شود. 8. ازآنجاكه سند بودجه عمومي را در كشور دولت تنظيم و مجلس تصويب مي كند؛ مي توان سند بودجه شهروندي را نيز در دو نسخه (قبل از تصويب مجلس و بعد از تصويب مجلس) تهيه كرد، تا مردم در جريان اصلاحات بودجه اي كه مجلس اعمال مي كند قرار گيرند و بدين ترتيب نسبت به عملكرد مجلس و نمايندگان خود مطلع شوند. 9. توصيه سياستي مهم ديگر اين است كه بودجه شهروندي كه كاركرد اصلي آن، «اطلاع رساني و آگاه سازي» بايستي به عنوان يكي از حلقه هاي زنجيره بودجه ريزي مشاركتي در نظر گرفته شود و حتما سازوكارها و ابزارهاي ديگر با كاركرد «مشاركت در تصميم گيري» بعد از پياده سازي آن در نظر گرفته شود. اگر از كاركرد «اطلاع رساني و آگاه سازي» به كاركرد «مشاركت در تصميم گيري»، برنامه و سازوكاري طراحي نشود، نه تنها بسياري از كاركردهاي مثبت بودجه شهروندي محقق نمي شود و بلكه به كژكاركرد تبديل مي شود.