15491

1402

فارسي

تهران مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي

8945161

گزارش

بنادر نقاطي هستند كه ارتباط با بازار جهاني را امكان پذير مي سازند و به ميزان كريدورهاي حمل ونقل، براي توسعه تجارت كشور اهميت دارند و مي توانند تعيين كننده بهبود جريان كالا و روند توسعه اقتصادي كشور باشند. ايران كه بنابه موقعيت ممتاز جغرافيايي خود سال هاست يكي از پايگاه هاي بندري جهان محسوب مي شود، همچنان مطلوبيت بنادر خود را با مزيت ژئوپليتيك در منطقه، منطبق نساخته و توسعه بنادر رقيب در خليج فارس و درياي عمان طي 30 سال اخير، بيانگر ضرورت بازبينيِ هوشمندانه به موضوع طرح هاي توسعه بندري در كشور است. گزارش حاضر تاريخچه و وضعيت طرح جامع بنادر كشور و نقاط مثبت و نيز آسيب ها و ضعف هاي طرح ها به خصوص آخرين طرح جامع بنادر بازرگاني كشور را به صورت خلاصه بررسي نمود. از نقاط مثبت طرح جامع فعلي بنادر بازرگاني كشور، اعتماد به كارشناسان كشور در يك طرح جامع بزرگ ملي است. تهيه طرح جامع فعلي (مصوب سال 1399) بنادر تماماً توسط مجموعه كارشناسي داخل كشور انجام گرفته، به اين معنا كه براي اولين بار به طور كامل به توان مهندسين كشور براي انجام اين امر مهم اعتماد گرديد. اين موضوع بيانگر توان بالاي مهندسين و كارشناسان كشور و امكان بهره گيري از ظرفيت و توان ايشان بابت نقش آفريني در طرح هاي بزرگ ملي است. از سويي ديگر، در طرح جامع، مصوب 1399، موضوعات نرم افزاري توسعه در كنار پرداختن به موضوعات سخت افزاري توسعه مورد توجه قرار گرفته كه از نقاط قوت اين طرح نسبت به طرح هاي پيشين به حساب مي آيد. در اين ميان، مواردي از قبيل نگاه تخصصي به موضوعاتي نظير ترافيك بنادر و كاهش اثرات منفي گلوگاه هاي ترافيكي و افزايش سهم ريلي بار از نكات برجسته است. به رغم نكات مثبت موجود در طرح جامع فعلي بنادر كشور نسبت به طرح هاي جامع پيشين، برخي ملاحظات و آسيب هاي جدي از قبيل عدم همخواني و همگامي طرح جامع بنادر با مطالعات در دست انجام طرح جامع حمل ونقل كشور، عدم توجه جدي به ارتقاي نسل توسعه بنادر، اخذ رويكرد درون گرا و عدم توجه به زنجيره تأمين كالا و رويكرد سيستمي به بنادر وجود دارد كه ضروري است نسبت به آنها در طرح هاي آتي برنامه ريزي لازم صورت پذيرد. با توجه به لزوم به روزرساني طرح هاي جامع بندري به نزديك شدن به افق طرح جامع فعلي (حدود دو سال ديگر) و همچنين نظر به تحولات قابل توجه بين المللي و بروز فرصت ها و تهديدهاي جديد، ضروري است در طرح جامع آينده و در فرايند بازنگري طرح هاي جامع بنادر بازرگاني كه براي افق هاي 10 و 15ساله از اتمام طرح جامع اخير بايستي برنامه ريزي گردد، اقداماتي اساسي مورد توجه قرار گيرد كه به شرح زير پيشنهاد مي شود: 1. رويكرد سيستمي و برون گرا در تدوين استراتژي هاي كلان توسعه بندر، بايد تمامي ذي نفعان و ذي نفوذان مرتبط ازجمله گمرك جمهوري اسلامي ايران، شركت راه آهن جمهوري اسلامي ايران، سازمان راهداري و حمل ونقل جاده اي دخيل شوند و ضروري است تا اخذ نظرات و پيشنهادهاي آنان در بهبود فرايندها و رويه ها مورد توجه قرار گيرد. اين رويكرد، سيستمي و برون گرا بوده و سبب استفاده از ظرفيت هاي بين بخشي مي گردد. 2. توجه به كريدورهاي بين المللي و تحولات و طرح هاي توسعه اي در آنها طرح جامع بنادر كشور بايد آخرين تحولات مربوط به كريدورهاي بين¬المللي را رصد نمايد و در اين زمينه تأكيد مي گردد كه اگر قرار باشد ايران نقش مؤثر و كليدي براي خود در عرصه بين¬الملل پيدا كند، به طور حتم نمي¬توان بنادر و پس¬كرانه¬ها را بدون توجه به كريدورهاي بين¬المللي مورد تحليل قرار داد. 3. توجه به ابعاد نرم (توسعه غيرفيزيكي) بنادر توصيه مي شود ابعاد نرم يا توسعه غيرفيزيكي بنادر در كنار توسعه فيزيكي سخت افزاري بندري مورد توجه قرار گيرد. در اين خصوص مي توان به مواردي نظير اصلاحات ساختار سازماني بنادر و بهبود فرايندها و رويه هاي عملياتي و گمركي و ارتقاي سرمايه هاي انساني و توجه به آموزش و ارتقاي مهارت كاركنان و كارمندان اشاره كرد. 4. هماهنگي تقاضاي آتي بنادر با تقاضاي طرح جامع حمل ونقل كشور از آنجايي كه مطالعات طرح جامع حمل ونقل كشور (حسب يك ضرورت كلان ملي) براي افق سال 1414 در حال انجام است و مطالعات طرح جامع بازرگاني كشور پيش از آن و براي افق 1404 تهيه شده، ضروري است به جهت هماهنگي بهتر زيرساخت هاي دريايي و بندري با ساير زيرساخت هاي زميني (جاده اي و ريلي) و هوايي، فرايند پيش بيني تقاضاي حمل ونقل دريايي متناسب با افق طرح جامع حمل ونقل كشور در دستور كار قرار گيرد. متأسفانه در حال حاضر، اين هماهنگي ميان تقاضاي طرح هاي جامع بندري و طرح جامع حمل ونقل كشور وجود ندارد. 5. توجه جدي به رقابت پذيري جهاني بنادر تغيير در سطح رقابت بنادر در دهه هاي اخير، عمدتاً ناشي از تغييرات به وجود آمده در معادلات جهاني بوده كه اين معادلات خود تابعي از عوامل سه گانه جهاني شدن (آزادسازي اقتصادي و مقررات زدايي با هدف تسهيل تجارت جهاني، كاهش فواصل جغرافيايي)، كانتينري شدن (افزايش و بهينه سازي تجهيزات ارائه سرويس به خطوط كانتينري) و انقلاب لجستيكي (ايفاي نقش جديد به عنوان زيرسيستم مهمي از سيستم هاي گسترده تر توليد و لجستيك علاوه بر وظيفه سنتي خود در امر تخليه و بارگيري) مي باشند. اين عوامل سبب تغييرات گسترده در نحوه عملكرد، تأمين مالي، مديريت و راهبري بنادر و درنتيجه تغييرات شديد در رقابت پذيري بنادر شده است. 6. بازبيني طرح ها و پروژه هاي بندري و دريايي با هدف ارتقاي نسل بنادر به رغم هدفگذاري توسعه بنادر بزرگ دنيا تا نسل پنجم توسعه، در حال حاضر، صرفاً بنادر شهيد رجايي، امام خميني(ره) و اميرآباد داراي معيارهاي بنادر نسل دوم هستند و ساير بنادر بازرگاني كشور نسل اولي مي باشند. پيشنهاد مي گردد تا ضمن اخذ رويكرد سيستمي به عوامل مؤثر و كنشگر دريايي و بندري، در طرح هاي آتي توسعه بنادر، نسبت به برنامه ريزي ارتقاي نسل بنادر اقدام گردد. 7. توجه به سياست هاي تحول آفرين در توسعه دريايي و پس كرانه با توجه به رويكردهاي اخير به سياست هاي تحول آفرين مانند توسعه و اقتصاد دريامحور، ضروري است تا در بازبيني طرح هاي جامع بنادر كشور نسبت به هماهنگ سازي استراتژي ها و اقدامات توسعه اي بنادر با اين دست از موارد اقدام جدي به عمل آيد. 8. بهبود رويه ها و فرايندهاي كاري داخل بندر و توجه به هوشمندسازي اركان و اجزاي بنادر استفاده از خدمات هوشمندسازي نتايجي ازجمله بهبود رويه هاي عملياتي و گمركي، ارتقاي سطح كارايي و بهره وري، افزايش رضايتمندي مشتريان، كاهش هزينه تمام شده خدمات بندري و كاهش زمان فرايندهاي عملياتي و اسنادي در بندر به دنبال خواهد داشت. با اين توضيح، ضروري است تا بازنگري طرح جامع بنادر براساس توجه به هوشمندسازي بنادر صورت پذيرد. در اين خصوص ضروري است تا نظرات تمامي دست اندركاران مرتبط با فرايند ورود و خروج كالا در بنادر اخذ و ضمن ايجاد همگرايي ميان تمامي اين دستگاه ها، فرايندها و رويه هاي اصلاحي مورد توجه جدي قرار گيرد. 9. توجه به رفع كمبودهاي زيرساختي و توسعه اي بنادر تحليل ها نشان مي دهند كه مجموع ظرفيت اسكله ها و انبارها در بنادر تا پايان سال 1400، به ترتيب 87 و 82 درصد تقاضاي افق طرح را پاسخگو هستند، ليكن ضروري است كمبودهاي پيش بيني شده براي پهلوگيري كشتي ها و خدمات نگهداري موقت كالا خصوصاً كالاهاي اساسي مورد توجه سازمان بنادر و دريانوردي قرار گيرد. در اين زمينه، استفاده از ظرفيت سرمايه گذاري كشورهاي خارجي متناسب با نياز هر بندر نيز مي تواند در توسعه و بهره برداري بنادر در دستور كار قرار گيرد. 10. افزايش سهم ريلي بنادر در ارتباط با سرزمين اصلي اگرچه در طرح جامع فعلي بنادر به افزايش سهم بار ريلي بنادر تأكيد شده و تلاش گرديده تا زيرساخت هاي اساسي مرتبط با تبديل بنادر موجود به بنادر ريل پايه صورت پذيرد (افزايش سهم ريلي بنادر به حدود دو برابر وضع موجود تا افق سال 1404)، ليكن ضروري است در طرح هاي جامع آتي بنادر متصل به شبكه راه آهن سراسري، هماهنگي بيشتري ميان سازمان بنادر و دريانوردي با شركت راه آهن جمهوري اسلامي ايران و گمرك جمهوري اسلامي ايران جهت رفع مشكلات ساختاري صورت پذيرد.