15734

1401

فارسي

تهران مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي

8949614

گزارش

با موافقت مجلس شوراي اسلامي براي الحاق كشورمان به سازمان همكاري شانگهاي، وضعيت موجود اين سازمان و ظرفيت هاي ديپلماسي پارلماني و ابتكارات سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران براي مزيت سازي از سازمان همكاري شانگهاي مورد بررسي قرار گرفته اند كه مهمترين موارد آن عبارتند از: - مقابله با نفوذ ناتو به شرق، ايجاد نظام امنيت دسته جمعي در آسياي ميانه، ارائه جدول زماني براي خروج پايگاه هاي نظامي آمريكا از آسياي ميانه، جايگزيني نظام چندقطبي به جاي سلطه يكجانبه گرايانه آمريكا، تعيين مكانيسم معين براي حل و فصل اختلافات مرزي و ايجاد شبكه يكپارچه داده هاي مقابله با تروريسم و قاچاق موادمخدر از اهداف اوليه تأسيس سازمان همكاري شانگهاي بودند. - استقرار امنيت پايدار در آسياي ميانه و اوراسيا از كانون هاي مورد توجه سازمان همكاري شانگهاي است. زيرا نقش مهمي در پيشبرد كمربند راه، احياي جاده ابريشم و كريدور شمال - جنوب دارد. - اغلب كشورهاي عضو سازمان همكاري شانگهاي از موزاييك هاي قومي و فرقه اي برخوردارند و تفسيرهاي متفاوت آنان از تروريسم، مي تواند به تنش هاي غيرقابل كنترل تبديل شود. به همين دليل تروريسم، تجزيه طلبي و افراطگرايي؛ سه دغدغه مهم اعضاي اين سازمان معرفي شده اند. - عضويت رسمي جمهوري اسلامي ايران در سازمان همكاري شانگهاي در صورت طي شدن تمامي فرايندها و تشريفات قانوني، زودتر از آوريل 2023 نخواهد بود. - بحرين، امارات، كويت، مالديو و ميانمار به عنوان اعضاي جديد شركاي گفتگو پذيرفته شده اند. اين امر نشان مي دهد كه برخي متحدان غرب نيز افول آمريكا در منطقه را پذيرفته اند و بعد از تحولات اوكراين، اتكاي برخي بازيگران منطقه اي به تضمين هاي سياسي و امنيتي غرب و ناتو كاهش يافته است. - بررسي اظهارات و مواضع رؤساي كشورهاي عضو شانگهاي، نشانگر اهميت و دغدغه بالاي اين سازمان به دو موضوع امنيت غذايي و انرژي است، به طوري كه محور سخنان دبيركل سازمان همكاري شانگهاي در «هفدهمين نشست سران شرق آسيا» مورخ 14 نوامبر 2022 (23 آبان 1401) نيز بر دو محور امنيت غذايي و انرژي متمركز شده بود. از منظر سازمان همكاري شانگهاي؛ تغييرات آب و هوايي، تنش هاي ژئوپليتيك و همه گيري كوويد- 19، سه عامل تشديد كننده ناامني غذايي هستند. - استمرار تنش و بي اعتمادي بين برخي اعضا همچون هند و پاكستان، از موانع تسريع فرايند همگرايي سياسي و اقتصادي بين اعضا تلقي مي شود، با وجود اين حضور هر دو كشور در سازمان همكاري شانگهاي باعث تعديل و پيشگيري از شكل گيري تنش هاي غيرقابل كنترل بين آنان مي شود، درنتيجه يكي از فرصت هاي سازمان همكاري شانگهاي، كمك به استقرار صلح و امنيت پايدار منطقه اي است. - اغلب كشورهاي عضو سازمان همكاري شانگهاي از پتانسيل تهديدات تروريستي و جدايي طلبي قومي برخوردارند، به همين دليل «ساختار ضدتروريسم منطقه اي سازمان همكاري شانگهاي» يكي از تدابير اعضا براي مقابله با تهديدات مشترك بود. - ماده (24) اساسنامه سازمان همكاري شانگهاي از مهم ترين مواردي است كه برخي منتقدان با استناد به اين ماده، خواستار بررسي دقيق تر اسناد پيوست به سازمان همكاري شانگهاي هستند. در اين ماده تصريح شده است كه اعضا نمي توانند هيچ گونه حق شرطي را نسبت به منشور، اهداف و مأموريت سازمان داشته باشند. - عضويت جمهوري اسلامي ايران در سازمان همكاري شانگهاي، پنجره جديدي را براي استقرار امنيت پايدار در مناطق التهاب آفرين و تنش زا مانند افغانستان فراهم مي كند. در اين ميان ابتكار قوه مقننه براي برگزاري ديپلماسي پارلماني سران همسايگان افغانستان در شانگهاي، جايگاه قوه مقننه جمهوري اسلامي ايران در ترتيبات و ساختار امنيتي منطقه را تقويت مي نمايد. - اهتمام و تمايل سازمان همكاري شانگهاي براي ايجاد كانون هاي تماس با سازمان هاي منطقه اي، فرصت مناسبي را براي هيئت هاي ديپلماتيك مجلس شوراي اسلامي براي تعميق روابط بين سازمان همكاري شانگهاي با مجمع مجالس آسيايي و اتحاديه بين المجالس اسلامي به وجود آورده است. اين اقدام با ديپلماسي پارلماني جمهوري اسلامي ايران براي توسعه همزمان ديپلماسي نگاه به شرق، تحقق قرن پيش رو – قرن آسيا و ديپلماسي مقاومت هوشمند در برابر استكبار جهاني همسويي راهبردي دارد. - يكي از برنامه هاي راهبردي سازمان همكاري شانگهاي، انجام رزمايش هاي نظامي براي آمادگي حداكثري در برابر تهديدات مشترك است. گستره جغرافيايي روسيه، چين، هند، ايران و همچنين مزيت هاي ژئوپليتيكي اين كشورها، بازخورد اين رزمايش ها بر صلح و امنيت پايدار منطقه اي را افزايش داده است. - بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان، واكنش هايي را در بين برخي اعضا به وجود آورده است، به طوري كه تاجيكستان در سال 2021 با حضور نماينده طالبان در نشست شانگهاي موافقت نكرد. اين امر نشان مي دهد جدا از برخي اختلافات مرزي، دومين عنصري كه مي تواند موانعي را براي انسجام داخلي اين سازمان به وجود آورد، افراط گرايي و تفسيرهاي متفاوت اعضا از تروريسم يا جدايي طلبي است. به همين دليل، عضويت جمهوري اسلامي ايران در سازمان همكاري شانگهاي و اتخاذ ديپلماسي پارلماني ميانجي گرايانه يا رايزني هيئت هاي ديپلماتيك مجلس شوراي اسلامي براي ايجاد مجمع مجالس كشورهاي فارسي زبان، مي تواند گشايش هاي جديدي را براي رفع يا تعديل برخي تنش ها بين برخي اعضا مانند افغانستان (عضو ناظر) و تاجيكستان (عضو رسمي) به وجود آورد. - تأسيس مجامع پارلماني بر حسب نياز و منافع مشترك، مهم ترين موتور محركه ايفاي نقش فعّال و سازنده نمايندگان در معادلات منطقه اي و جهاني است. در همين راستا، يكي از فرصت هاي ديپلماتيك الحاق كشورمان به سازمان همكاري شانگهاي، اهتمام و خردجمعي اعضا براي تأسيس «اتحاديه بين المجالس سازمان همكاري شانگهاي» است. ابتكار تأسيس «اتحاديه بين المجالس سازمان همكاري شانگهاي» توسط رياست محترم قوه مقننه، نقش و جايگاه مجلس شوراي اسلامي در تعميق و توسعه همكاري هاي همه جانبه بين كشورهاي عضو اين پيمان را افزايش خواهد داد. تأسيس اين اتحاديه، وزن سياسي و شعاع اثرگذاري سازمان همكاري شانگهاي در نظام بين الملل و ترتيبات منطقه اي و فرامنطقه اي را افزايش مي دهد. - پيگيري مصوبات سازمان همكاري شانگهاي در دو لايه اجرايي و قانونگذاري، پشتوانه مردمي برنامه هاي اين سازمان را افزايش و به شفاف سازي برنامه هاي آن كمك مي كند كه تأثير بالايي بر تحقق اهداف سند تأسيس اين سازمان بر جا مي گذارد. - رايزني هاي رؤساي گروه هاي دوستي مجلس شوراي اسلامي با مجالس كشورهاي عضو شانگهاي يا رايزني رياست محترم قوه مقننه و رياست محترم كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي با «ژانگ مينگ»، دبيركل سازمان همكاري شانگهاي، مي تواند بستر مساعدي را براي توسعه همكاري هاي درون سازماني و تأسيس اتحاديه بين المجالس شانگهاي فراهم نمايد. - الحاق جمهوري اسلامي ايران به سازمان همكاري شانگهاي، مي تواند حلقه هاي تماس بين اين سازمان و ساير ائتلاف هاي منطقه اي همچون سازمان همكاري هاي اقتصادي اكو را افزايش دهد. - به غير از فدراسيون روسيه، ساير اعضاي رسمي كشورهاي عضو سازمان همكاري شانگهاي از قاره آسيا هستند و الحاق جمهوري اسلامي ايران به عنوان يكي از كشورهاي مهم منطقه اي، فرايند گسترش همكاري هاي قاره اي در راستاي قرن پيش رو – قرن آسيا را هموارتر مي نمايد. - با موافقت نمايندگان مجلس شوراي اسلامي براي الحاق دولت جمهوري اسلامي ايران به سازمان همكاري شانگهاي، فضاي مساعدي براي توسعه ديپلماسي پارلماني متوازن بين اعضاي اين سازمان به ويژه ايران، روسيه، چين و هند براي اتخاذ مواضع همسو در نهادها و سازمان هاي بين المللي فراهم شده است. - توسعه همكاري هاي اقتصادي جمهوري اسلامي ايران با روسيه و چين در قالب پيمان شانگهاي، يك پشتوانه سياسي براي اجراي دقيق تر اسناد همكاري هاي بلندمدت ايران با چين و روسيه خواهد بود. - سازمان همكاري شانگهاي اين پتانسيل را دارد كه به يك عنصر بازدارنده در قبال مداخلات و سياست هاي ناتو براي نفوذ به شرق تبديل شود. كشورهاي غربي با تأسيس مجمع قانونگذاري ناتو، از ظرفيت قانونگذاري كشورهاي عضو براي مشروعيت بخشي به مقاصدشان استفاده مي كنند. تأسيس اتحاديه بين المجالس كشورهاي عضو سازمان همكاري شانگهاي، توازن راهبردي و هماوري ديپلماتيك اين سازمان در برابر ناتوي نظامي، فرهنگي، اقتصادي و امنيتي را ارتقا مي دهد. از طرفي تقويت قدرت راهبردي شانگهاي، كارايي و اثرگذاري ناتوي عربي در خليج فارس را به صورت قابل ملاحظه اي كاهش مي دهد. - يكي از اهداف سند تآسيس سازمان همكاري شانگهاي، تحقيق مشترك كشورهاي عضو براي مواجهه و آمادگي در برابر چالش هاي مشترك اعضا در قرن بيست ويكم است، به همين دليل مي توان از ظرفيت خرد جمعي اعضا براي مواجهه منطقي و هوشمندانه با ابرچالش هاي مشترك در گام دوم انقلاب استفاده نمود.