15828

1401

فارسي

تهران مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي

8953984

گزارش

يكي از ظرفيت ها و ابتكارات ديپلماتيك تسريع در فرايند شكل گيري قرن پيش رو- قرن آسيا، شناسايي ظرفيت هاي مغفول توسعه ديپلماسي پارلماني دوجانبه بين جمهوري اسلامي ايران و فدراسيون روسيه است. ساختار نظام قانونگذاري روسيه، دو مجلسي و از «دوماي دولتي» و «شوراي فدراسيون» تشكيل شده است كه به ترتيب مجلس سفلي و عليا ناميده مي شوند. انقلاب 1905 نقش مهمي را در شكل گيري پايه هاي اوليه پارلمان روسيه ايفا نمود و با فرمان امپراتور تزار، نيكلاي دوم، دوماي دولتي هرچند با اختيارات بسيار محدود پايه گذاري شد. بين سال هاي 1917 تا 1936، «كنگره شوروي» و از سال 1936 تا فروپاشي اتحاد جماهير شوروي در سال 1991 ميلادي، «شوراي عالي اتحاد شوروي» مأموريت قانونگذاري در روسيه كنوني را برعهده داشت كه در زمان انحلال داراي 542 كرسي بود. روي كار آمدن ميخائيل گورباچف و انجام اصلاحات گسترده سياسي و اقتصادي در قالب «پرستروئيكا» و «گلاسنوست»، بستر تغييرات ساختاري و عملكردي پارلمان شوروي را فراهم كرد. آغاز رياست جمهوري «بوريس يلتسين»، نقطه عطف تحول و تغييرات بنيادين در مجلس فدرال و شكل گيري پارلمان كنوني روسيه است. پس از همه پرسي قانون اساسي در سال 1993، اختيارات پارلمان كاهش و اختيارات رئيس جمهوري به طور محسوسي افزايش مي يابد. براي مثال مجلس فدرال بايد به صورت دائمي فعاليت نمايد و نبايد هيچ گاه اداره كشور بدون مجلس باشد، ولي رئيس جمهور براساس مواد (111) و (117) قانون اساسي اين اختيار را دارد با شرايطي كه در قانون اساسي اين كشور آورده شده است، دوماي دولتي را منحل كند. در اوايل تأسيس مجلس نوين فدرال روسيه (سال 1993)، كارزار سياسي بين رئيس جمهوري و رئيس دوماي دولتي بسيار بالا بود. قانون اساسي روسيه مصوب سال 1993 ميلادي، شامل 9 فصل و 137 ماده است. اين قانون اساسي در بحبوحه تنش فزاينده سياسي بين پارلمان و دولت به تصويب رسيد. در فصل پنجم قانون اساسي روسيه (مواد (94) تا (109))، ساختار و مأموريت مجلس فدرال روسيه مشخص شده است. علاوه بر رياست جمهوري؛ شوراي فدرال، اعضاي شوراي فدراسيون، اعضاي مجلس دوما و دولت فدراسيون روسيه نيز از ابتكار ارائه لوايح قانوني برخوردارند. اگر رئيس جمهور از امضاي مصوبه دوماي دولتي و شوراي فدراسيون امتناع كند، لايحه دوباره در مجلس فدرال رأي گيري مي شود و اگر بيش از دوسوم نمايندگان دوماي دولتي و سناتورهاي شوراي فدراسيون، آن لايحه را مجدداً تصويب كنند، رئيس جمهور بايد حداكثر ظرف 7 روز لايحه را توشيح نمايد. هر واحد فدرال، داراي دو كرسي در شوراي فدراسيون روسيه است. يك سناتور از طرف ركن اجرايي و سناتور ديگر از طرف ركن قانونگذار هر ايالت مشخص مي شود. درنتيجه در اين شورا، ملاحظات هر دو ركن اجرايي و قانونگذاري لحاظ مي شود و هر فدراسيون جدا از وسعت و تعداد جمعيت، داراي دو كرسي در شوراي فدرال است، به همين دليل از جايگاه سياسي بالاتري در قياس با دوماي دولتي برخوردار است. در صورت عدم توانايي رئيس جمهور و نخست وزير، رئيس شوراي فدراسيون روسيه تا برگزاري انتخابات، وظايف رياست جمهوري را انجام مي دهد. نمايندگان شوراي فدرال روسيه از بين خود، رئيس و معاونانش را انتخاب مي كنند. رئيس؛ جلسات شوراي فدراسيون را اداره مي كند و بر قوانين داخلي مجلس نظارت دارد. تعداد قانونگذاران دوماي دولتي 450 نفر است كه براساس رأي شهروندان اين كشور به مدت 5 سال انتخاب مي شوند و «وياچسلاو ولودين» از فراكسيون روسيه واحد، رياست آن را برعهده دارد. مأموريت توسعه روابط پارلماني با ساير كشورها و حضور در مجامع پارلماني برعهده «هيئت هاي ديپلماتيك دائمي دوماي دولتي» است كه اعضاي آن براساس قاعده اصل تناسب فراكسيون ها انتخاب مي شوند و فراكسيون اكثريت، رهبري اغلب هيئت هاي ديپلماتيك را برعهده دارد. البته ضمانت اجرايي براي توصيه هاي اين هيئت ها در قانون اساسي پيش بيني نشده است، اما در عين حال دولت نمي تواند به آن بي توجه باشد، زيرا دوماي دولتي اين صلاحيت و اختيار را دارد كه با معاهدات و موافقتنامه هاي بين المللي دولت مخالفت كند و تا زماني كه دوما آن را تصويب نكند، موافقتنامه مذكور لازم الاجرا نخواهد شد. اعضاي گروه دوستي در دوما مي توانند براساس روابطي كه با نهادهاي اجرايي برقرار كرده اند و نيز اختياراتي مانند پرسش از مقامات اجرايي، در جهت حل و فصل اختلافات يا كاهش تنش بين دو كشور كمك كنند. بخشي ديگر از ظرفيت ديپلماتيك قوه مقننه، اهتمام نمايندگان به توسعه «ديپلماسي پارلماني فراكسيون محور» است. «فراكسيون روسيه واحد» قدرتمندترين و بزرگ ترين حزب حاكم اين كشور است و اعضاي آن، پُست هاي كليدي رياست جمهوري و رياست هر دو مجلس عليا و سلفاي روسيه را در اختيار دارند. اين فراكسيون در انتخابات دور هشتم دوماي دولتي موفق شد 325 كرسي از مجموع 450 كرسي مجلس دوما را به دست آورد. با توجه به نقش مجالس دو كشور قدرتمند جمهوري اسلامي ايران و فدراسيون روسيه در ترتيبات منطقه اي و بين المللي و همچنين نقش پيشران مجالس دو كشور در جهت تحقق قرن بيست و يكم - قرن آسيا، لازم است با ارائه برخي راهكارها و ابتكارات در جهت تحكيم روابط پارلماني دوجانبه اقدام شود. روسيه، عراق، كويت، نيجر و بوركينافاو، در يك گروه دوستي قرار دارند كه تجانس فرهنگي و جغرافيايي پاييني با يكديگر دارند. توصيه مي شود روسيه و كشورهاي آسياي ميانه در يك گروه قرار گيرند. اين اقدام به توسعه كريدور شمال – جنوب و ديپلماسي پارلماني اقتصادي در آسياي ميانه كمك مي كند. اهتمام نمايندگان دو كشور براي بازديدهاي ميداني متقابل از پارلمان و نهادهاي تابعه نيز مي تواند در تبادل تجارب قانونگذاري و نظارتي مؤثر باشد. يكي ديگر از سازوكارهاي توسعه ديپلماسي پارلماني متقابل، شناسايي ظرفيت هاي همكاري در حاشيه مجامع پارلماني است. براي مثال مجمع مجالس آسيايي و اتحاديه بين المجالس جهاني، دو كانون مهم همكاري هيئت هاي ديپلماتيك پارلماني دو كشور براي اتخاذ مواضع همسو است. پيش نياز همگرايي پارلماني در قاره آسيا، مستلزم گام هاي مشنرك مجالس دو كشور براي تأسيس مجامع پارلماني منطقه اي است، به طوري كه رايزني رياست محترم مجلس شوراي اسلامي و رئيس دوماي دولتي روسيه يا مذاكرات رؤساي گروه هاي دوستي و هيئت هاي ديپلماتيك پارلماني دو كشور براي تشكيل اتحاديه هاي پارلماني منطقه اي مانند مجمع پارلماني درياي خزر، مجمع پارلماني پيمان شانگهاي يا مجمع پارلماني كشورهاي كريدور شمال – جنوب، تجربه اي سازنده براي خيز به سمت منطقه گرايي پارلماني قاره اي قلمداد مي شود.