16929

1400

فارسي

تهران مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي

8956798

گزارش

يكي از مهم ترين ابعاد ديپلماسي پارلماني، مشاركت فعّال قوه مقننه در سازمان هاي بين المللي پارلماني است كه از مهم ترين موارد آنها مي توان به عضويت مجلس شوراي اسلامي در اتحاديه بين المجالس جهاني، اتحاديه بين المجالس كشورهاي اسلامي و مجمع مجالس آسيايي اشاره كرد. ديپلماسي متوازن قوه مقننه در اتحاديه هاي پارلماني، مصداقي از اهتمام قانونگذاران براي مردمي سازي فعاليت هاي ديپلماتيك مجلس شوراي اسلامي است. در اين ميان مجمع مجالس آسيايي از اهميت بالايي در راهبرد پارلماسي جمهوري اسلامي ايران برخوردار است، زيرا دبيرخانه دائمي آن در تهران است كه ظرفيت بالايي را براي توسعه فعاليت هاي ديپلماتيك مجلس شوراي اسلامي فراهم كرده است. مهم ترين تدابير و بايسته هاي ديپلماسي پارلماني جمهوري اسلامي ايران و پارلمان هاي عضو براي ارتقاي كارايي و اثربخشي مجمع مجالس آسيايي در ساختار مراودات داخلي و بين المللي عبارتند از: 1. تبيين و غربالگري دغدغه هاي مشترك قاره اي بسياري از اولويت ها و دغدغه هاي مشترك منطقه اي و قاره اي در اجلاس هاي سران و نشست هاي كميته هاي دائمي مجمع مجالس آسيايي مغفول مانده اند. براي مثال بررسي نقش همكاري هاي پارلماني در توسعه ديپلماسي اقتصادي، نقش پارلمان و نهادهاي محلي در پيشگيري از تنش هاي آبي، چگونگي اشتراك گذاري تجارب پارلمان هاي آسيايي در فرايند تصويب بودجه، تجارب پارلمان هاي آسيايي در حوزه بهداشت و سلامت، ظرفيت پارلمان هاي آسيايي براي واكسيناسيون عمومي، مهار پاندمي كرونا، موانع فرزندآوري و ظرفيت هاي مجالس قانونگذاري براي مقابله با پير شدن جمعيت، نحوه معاضدت پارلمان هاي آسيايي براي مقابله با تروريسم سايبري و بيوتروريسم، ملزومات توسعه پارلماسي فناوريپايه و مردمپايه، تجارب پارلمان هاي آسيايي براي كاربست هوش مصنوعي در فرايند تنقيح قوانين، ملزومات توانمندسازي نظارت پارلماني، تجارب موفق مجالس آسيايي براي مردمي سازي پارلمان، مزايا و معايب «پارلمان مجازي»، نقش پارلمان ها در فقرزدايي، ظرفيت هاي تقنيني و نظارتي توسعه امنيت پايدار، مقابله با آلودگي هاي زيستمحيطي و موانع و الزامات پارلماسي ديجيتال از مهم ترين اولويت هاي مغفول نشست هاي مجمع عمومي و كميته هاي دائمي مجمع مجالس آسيايي (آپا) در سال هاي اخير بودهاند. از منظر دبيركل مجمع مجالس آسيايي نيز براي هم راستايي و اثربخشي فعاليت كميته ها با اهداف كلان مجمع، بايد يك نهاد نظارتي در ساختار سلسله مراتبي آپا ايجاد شود تا به صورت هماهنگ، مشورت هاي لازم را به كميته ها ارائه دهد. تنظيم معيارها، تعريف اهداف، ارائه پيشنهادها و «كنار گذاشتن موضوع هاي غير اولويت دار و اسناد زائد» از دستور كار كميته ها مي تواند از مهم ترين اهداف تأسيس اين نهاد نظارتي باشد. از طرفي، ايجاد اين نهاد نظارتي و مشورتي در ساختار سازماني آپا، در شناسايي، غربالگري و اولويت بندي دغدغه هاي مشترك كشورهاي آسيايي مؤثر خواهد بود. 2. اهتمام قانونگذاران براي توسعه منطقه گرايي پارلماني همان گونه كه مهم ترين اولويت ديپلماسي دفاعي و رسمي، تأمين منافع ملي از دريچه تنش زدايي، استقرار امنيت پايدار و توسعه منطقه گرايي است، در حوزه ديپلماسي پارلماني نيز كشوري در مجمع مجالس آسيايي و اتحاديه بين المجالس جهاني پيشروتر است كه از تجارب ارزنده اي در حوزه «منطقه گرايي پارلماني» برخوردار باشد. 3. فعال سازي گسل هاي ديپلماسي پژوهشي آزادسازي ظرفيت هاي مغفول ديپلماسي پژوهشي، از مهم ترين ملزومات بهبود مستمر فرايندها و افزايش بهره وري مجمع مجالس آسيايي است كه مهم ترين مصاديق آن عبارتند از: ـ تشويق پارلمان هاي آسيايي به تأسيس مراكز پژوهشي پارلماني، ـ برگزاري سلسله نشست هاي دوره اي بين رؤساي مراكز پژوهشي پارلمان هاي آسيا، ـ حمايت پارلمان هاي آسيايي از تأسيس رشته يا كرسي مطالعات پارلماني در مراكز دانشگاهي و تحقيقاتي، ـ ايجاد مرجعي معين براي گردآوري، مستندسازي و انتشار تجارب پارلمان هاي دنيا، ـ تأسيس بانك ديجيتال اسناد و پژوهش هاي پارلماسي، ـ اهتمام دبيرخانه دائمي براي انتشار نشريه بين المللي مطالعات پارلماني و مستندسازي آثار علمي خبرگان پارلماسي. 4. ترسيم نقشه راه ديپلماسي پارلماني يكي از كاستي هاي مجمع مجالس آسيايي، فقدان برنامه ريزي بلندمدت براي مديريت دغدغه هاي مشترك بين كشورهاي آسيايي است. در اين ميان ترسيم ديپلماسي پارلماني بلندمدت براساس اولويت ها و اهداف آپا، مي تواند نگاه راهبردي قانونگذاران آسيايي براي مديريت پيشدستانه دغدغه هاي قاره اي را تقويت نمايد. 5. آشنايي هيئت هاي ديپلماتيك قوه مقننه با مهارت هاي ديپلماسي پارلماني حضور ديپلمات هاي پارلماني جمهوري اسلامي ايران در اجلاس هاي پارلماني مهم منطقه اي، قاره اي، فرامنطقه اي و جهاني، نقش مهمي را در ارتقاي دانش و مهارت ديپلماتيك نمايندگان ايفا مي كند. هم زمان اهتمام قوه مقننه براي ثبت فعاليت هاي ديپلماتيك قانونگذاران به صورت مستقيم روند تأسيس بانك اسناد پشتيبان مطالعات پارلماني را تسريع مي كند. 6. روشنگري درخصوص جرائم ضد حقوق بشري مرتبط با تروريسم اقتصادي آمريكا محكوميت ابعاد تروريسم اقتصادي آمريكا عليه برخي كشورهاي آسيايي و تبعات آن بر سلامت، بهداشت و امنيت غذايي مردم از مهم ترين مواردي است كه به دليل نقض فاحش حقوق بشر و جنايت عليه بشريت به ويژه در شرايط همه گيري كرونا، لازم است در اجلاس هاي كميته دائمي فرهنگي و اجتماعي بررسي شوند. در اين ميان ارائه اسناد لازم و روشنگري درخصوص تلفات انساني تحريم هاي ظالمانه آمريكا و تأثير مستقيم انسداد دارايي هاي ايران بر كمبود دارو و متعاقباً تهديد سلامت مردم بي دفاع، بايد در اجلاس هاي كميته هاي دائمي و نشست هاي مجمع مورد توجه قرار گيرند. 7. تبيين الگويي واحد درخصوص پيشران هاي حكمراني قانون و نظارت بررسي مباحث مطروحه در كميته هاي دائمي مجمع مجالس آسيايي، بيانگر اهتمام پارلمان هاي آسيايي براي دستيابي به الگوي مشترك حكمراني در فرايند قانونگذاري و نظارت است. شفافيت، نظارت همگاني، رشد پايدار، مبارزه با قاچاق و مقابله با آلاينده هاي زيست محيطي برخي از مصاديق حكمراني شايسته اند كه در اجلاس هاي كميته هاي دائمي آپا مورد توجه پارلمان هاي آسيايي قرار گرفته اند. اجماع پيرامون الگوي حكمراني مطلوب، به اجماع داخلي و همگرايي بيشتر اعضا كمك مي نمايد. 8. لزوم نوآوري، خرد جمعي و خلاقيت در برگزاري جلسات مجازي به دليل «اشاعه جهاني ويروس پاندمي كرونا»، جلسات كميته هاي دائمي و كارگروه هاي مجمع مجالس آسيايي از دسامبر 2019 با ابتكار دبيركل مجمع و حمايت هاي رئيس آپا به صورت «جلسات مجازي» يا «جلسات وبينار» برگزار مي شوند كه اين امر محدوديت هايي را براي «مباحث فشرده و تعاملي» به وجود آورده است. از طرفي به دليل اشاعه ويروس هاي ارتقا يافته كرونا مانند اوميكرون، احتمال تشكيل نشست هاي حضوري در آينده نزديك امكان پذير نيست، به همين دليل ارائه برخي ابتكارات پارلماني براي اجماع حداكثري و همراهي اعضا در اجلاس هاي مجازي مجمع ضروري است. 9. ارتقاي پشتوانه اجرايي قطعنامه ها تحليل محتوايي پيش نويس برخي قطعنامه هاي چهار كميته دائمي مجمع مجالس آسيايي نشان مي دهند كه برخي از آنها بدون برآورد پشتوانه اجرايي و نحوه تأمين منابع مالي به صورت رها و مسكوت باقي مانده اند كه از مصاديق آن مي توان به صدور قطعنامه «پارلمان مجازي آسيايي» اشاره كرد كه تاكنون هيچ گونه اقدامي از طرف كشورهاي آسيايي براي شكل گيري آن انجام نشده است. به عبارتي برخي مواقع بين «پيش نويس قطعنامه ها» با سياست هاي اجرايي پارلمان هاي آسيايي، همسويي لازم وجود ندارد. به تعويق انداختن پيش نويس قطعنامه به جلسات بعدي، بدون داشتن «مقررات رويه» به يكي از چالش هاي بهبود عملكرد كميته هاي دائمي تبديل شده است. از طرفي رصد خروجي جلسات كميته هاي دائمي مجمع مجالس آسيايي بهوضوح نشانگر آمار بالاي پيش نويس قطعنامههايي است كه هنوز در پارلمان هاي عضو بررسي نشده اند. محدودسازي چالش ها به چند دغدغه مشترك قارهاي، علاوه بر كاهش قطعنامهها، نتايج بهتري را نيز بههمراه خواهد داشت. مهمترين مشكل مجمع در حال حاضر فقدان اجماع قانونگذاران آسيايي پيرامون اولويت هاي اساسي قاره اي است. 10. رفع موانع تأمين بودجه رصد سلسله نشست هاي كميته هاي دائمي و جلسات مجمع عمومي نشان مي دهند كه اعضاي مجمع درخصوص ترسيم يك الگوي واحد براي دريافت حق السهميه عضويت و چگونگي تأمين بودجه مأموريت هاي سازمان، به يك وحدت فكري و رويه اي منسجم دست نيافته اند. 11. توجه مجالس آسيايي به قوانين فسادستيز در «قطعنامه قانونگذاران آسيايي در برابر فساد»، كارگروهي ذيل كميته دائمي اجتماعي و فرهنگي براي همافزايي ظرفيت هاي پارلماني كشورهاي آسيايي و ترسيم «برنامه اقدام ضدفساد آپا» شكل گرفته كه اين امر نشان مي دهد گفتمان مبارزه با فساد در حال گذار از يك گفتمان كشوري به يك گفتمان غالب قاره اي است. 12. وجود تقويم زماني ثابت براي برگزاري اجلاس ها هرچند «برگزاري منظم جلسات مجازي» همواره در اولويت برنامه هاي رئيس و دبيركل مجمع مجالس آسيايي قرار دارد، ولي فقدان اجماع و هماهنگي قاره اي براي ترسيم يك تقويم زماني ثابت براي برگزاري اجلاس ها همانند اتحاديه بين المجالس جهاني، موانعي را براي برنامه ريزي راهبردي اعضا در اين مجمع بهوجود آورده است.