چهره ي حلاج در آينه ي مقالات شمس تبريزي

شمس الدین محمد تبریزی از عارفان بزرگ قرن هفتم هجری است كه حكایت تأثیر شگرف او بر مولوی زبان زد خاص و عام است. از شمس تبریزی كتابی به نام مقالات باقی مانده است كه در اصل توسط خود او نوشته نشده: بلكه سخنانی است كه شمس در جمع مریدان مولانا بیان می نموده و آن ها یادداشت می كرده اند. شمس در میان سخنانش، از عرفا و حكمای بسیاری چون بایزید، سنایی، غزالی، سهروردی و... نام برده و گاه به بررسی ابعاد شخصیتی آن ها پرداخته است. در این میان، شخصیت حلاج نیز مورد توجه شمس تبریزی بوده و سخنانی قابل توجه در مورد او بیان داشته، كه در حوزه ادبیات عرفانی فارسی كم نظیرند. در این پژوهش ابتدا سخنان پراكنده ی شمس در مورد حلاج را احصا كرده و سپس با كنار هم قرار دادن آن ها تصویری روشن از اندیشه ی شمس پیرامون حلاج ارائه نموده ایم. همچنین سخنان شمس را با عارفان معاصر و پیش از او سنجیده و میزان بدیع بودل آن ها را نسبت به سخنان سایر عرفا نشان داده ایم. شمس «انالحق» گویی حلاج را مورد انتقاد قرار داده و معتقد است كه سخنی بی تأویل بوده و در آن نوعی انانیت دیده می شود. شمس همچنین مقام «هوالحق» را بر مقام «انالحق» برتری داده و دلایل «انالحق» گفتن حلاج را عدم درك كامل عالم روح، نرسیدن به حقیقت حق و عدم ظرفیت او در برابر خمر الهی دانسته و معتقد است كه حلاج تنها با استشمام بویی از شراب الهی از خود بی خود شده و لاف «انالحق» سر داده است.