گيلان در «مسالك الابصار في ممالك الامصار» ابن فضل الله عمري

مسالك نويسي، نزديك ترين علم به دانش جغرافياي توصيفي است و در آن به تشريح راه ها و سرزمين ها پرداخته مي شود. اين علم از اواسط قرن سوم هجري و پس از آغاز دوره ي فتوحات، در سرزمين هاي اسلامي شكل گرفت. مسالك نويسي مورد استفاده ي خلفا و حكام وقت قرار مي گرفت زيرا باعث مي شود اطلاعات نسبتا جامعي از كشورهاي تحت سلطه ي خود به دست بياورند و همچنين اطلاعات خوبي جهت گشايش كشورهاي جديد در اختيار داشته باشند. اين علم با ظهور ابن خرداذ به و نگارش كتاب المسالك و الممالك وي در سال 323 هجري آغاز شد و با نوشتن كتاب مسالك الابصار في ممالك الامصار ابن فضل الله عمري در سال 738 به اوج خود رسيد. كتاب العمري به دو بخش تقسيم مي شود : بخش اول كه به ذكر سرزمين ها و تشريح آنها مي پردازد و بخش دوم كه به جانداران روي زمين اختصاص مي يابد. عمري در نگارش اين كتاب، يا از مشاهدات خود يا از منابع و اسناد موثق و يا از مشاهدات افراد ثقه و معتمد سود جسته است. در نوشتن بخش مربوط به گيلان، از مشاهدات يكي از اهالي گيلان به نام شريف محمد بن احمد عبدالواحد گيلي استفاده كرده و اطلاعات بسيار جالبي درباره گيلان سده ي هشتنم هجري ارايه نموده است. به عنوان مثال با خواندن اين سطور در مي يابيم كه گيلان به چهار منطقه تقسيم مي شده و هر منطقه توسط حاكم خود اداره مي شده است. مردم گيلان ماليات نمي پرداختند و برده داري در گيلان رواج نداشته است. مذهب اكثر مردم، حنبلي بوده و عده اندكي نيز مذهب شافعي داشته اند.