نگاهي به آيروني در ادبيات فارسي

آيروني (Irony) از جمله اصطلاحات حوزه‌ي ادبيات غير جدي در مغرب زمين است كه در زبان فارسي تعريفي جامع و همه‌پسند از آن نشده‌‍‌ و از اين‌ روي برابرهاي مختلفي نيز براي آن پيشنهاد‌ شده‌است؛ طنز، طعنه، تجاهل‌العارف، استهزاء و وارونه‌گويي ازجمله‌ي اين معادل‌هاي‌ گونه‌گون است. باوجود اختلاف نظرها، مي‌توان گفت آيروني شكلي از بيان گفتاري و نوشتاري و حتي رفتارياست كه منطقي دوگانه دارد؛ به اين معناكه قسمت اول آن چيزي است كه شنيده‌ يا نوشته‌ يا ديده مي شود و قسمت دوم آن چيزي است كه شنونده و يا خواننده و بيننده احساس و درك مي‌كند و اين درك مفهومي، با معني به كار رفته در گفتار و نوشتار و رفتار فرد در قسمت اول مطابقت ندارد؛ نتيجه‌ي اين منطق دوگانه ايجاد طنز و گاه هجو در گفتار و نوشتار و رفتار است؛ اما مي‌توان گفت آيروني بيشتر از آنكه‌ يك ابزار بيان و يك شگرد ادبي باشد، يك نگاه و نگرش است؛ يعني زاييده‌ي نگرش خاص گزارنده‌ي آن است. آيروني به شكل هاي گوناگون در قالب شعر و داستان و نمايش عرضه و ارايه شده است.به گمان ما شخصيت و گفتار و رفتار آيرون (به عنوان يك شخص در كمدي‌هاي يونان قديم) را در تاريخ و ادبيات گذشته فارسي مي توان كمابيش شبيه به شخصيت دلقك/تلخك در دربارها و نمايش‌هاي درباري او دانست و در روزگار معاصر نيز او را در قالب شخصيت سياه و مبارك در نمايش هاي سياه‌بازي و تخت حوضي به‌ ياد آورد. برابر جستجوي ما آيروني كلامي و سپس بلاغي پركاربردترين انواع آيروني در آثار ادبي فارسي‌اند و نويسندگان و شاعراني كه با اهداف تربيتي و اخلاقي و اصلاحي نوشته و سروده‌اند، به‌ جهت استفاده از ظرفيت استعاري زبان، بيش از ديگران به آيروني روي‌ آورده‌اند. ما در اين مقاله ضمن بررسي مفاهيم آيروني در ادبيات فارسي، مهمترين انواع آن را معرفي و براي هريك نمونه‌هايي از آثار ادبي فارسي نقل‌ كرده‌ايم.