نظر ابداعي آقا علي مدرس درباره‌ي معاد جسماني

از ديدگاه حكيم مؤسس، بي‌ترديد معادْ جسماني است؛ اما جسمانيتِ معادْ نه به بدني مثالي است و نه با عود نفس به بدني ماديِ دنيوي، بلكه ايشان با مبنا قراردادن اصلِ اتصال مراتب وجود، در نزول عالم، و حركت و عروج حقايق و موجودات به سوي غايتي برتر، در صعود عالم، از يك سو و اصلِ تركيب اتحاديِ نفس و بدن از سوي ديگر معادي را به تصوير مي‌كشد كه در آنْ بدن، بعد از قطع تعلق دنيوي نفس، با حركت خود، به مرتبه‌ي وجودي نفس ارتقاء مي‌يابد و شايسته‌ي تعلق نفس متناسب با نشئه‌ي آخرت مي‌شود چنانكه در بدو پيدايشِ انسان نيز اين بدن بود كه با حركتي جوهري به مرتبه‌ي شايستگي حدوث يا ظهور روح مجرد رسيد. در اين انديشه در انسان اخروي مرتبه‌ي حسي و مادي حذف نمي‌شود بلكه اصولاً آخرت نشئه‌اي است كه تمامي مراتب وجودي در آن يك جا جمع شده است و نفسِ‌ حاصل از حركت جوهريِ‌ جسم به استكفاء ذاتي بر ظهور تفاصيل خود قدرت مي‌يابد. بر اين اساس، آخرت موطن جمع و فرق و اجمال و تفصيل است و لذا مرتبه‌ي مادي‌ِ انسان با تبدلي كه در آن رخ مي‌دهد در نشئه‌ي آخرت حضور دارد.