بررسي مسير حج‌گزاري ايرانيان در دوره قاجار از راه جبل

حج‌گزاري ايرانيان در دوره قاجار از طرق مختلفي انجام مي‌شد. عبور از مسير دريايي جنوب ايران، مسير دريايي گرجستان ـ استانبول ـ سوئز ـ جده؛ همراه شدن با كاروان عثماني و در اواخر عصر قاجار استفاده از راه‌آهن شام به حجاز راه‌هاي رسيدن ايرانيان به حرمين بود. ديگر مسير حج‌گزاري ايرانيان، مسير جبل بود كه به عنوان ارزان‌ترين و كوتاه‌ترين راه رسيدن به مكه و مدينه از آن ياد شده است، اما منابع با عنوان ناامن‌ترين و پرمخاطره‌ترين طريق حج‌گزاري نيز از آن ياد كرده‌اند. خطرات اين مسير علاوه‌ بر عوامل طبيعي و عبور از بيابان‌هاي خشك عربستان و حملات قبايل عرب ساكن اين صحرا، بدعهدي‌ها و آزار و اذيت حمله‌داران و عواملش و بيش از آنها امير جبل و عمالش را نيز شامل مي‌شد كه علاوه بر خسارت مالي، به جرح و حتي گاه قتل كاروانيان منجر مي‌شد. پژوهش حاضر به بررسي ويژگي‌هاي اين مسير و موانع و مشكلات پيش روي حج‌گزاران ايراني و همچنين اقدامات سران ديني و حكومتي براي مقابله با اين مشكلات خواهد پرداخت. روش تحقيق در اين پژوهش توصيفي ـ تحليلي و گردآوري داده‌ها مبتني بر منابع كتابخانه‌اي و اسناد و مدارك آرشيوي بوده است. نتيجه آنكه حاكميت و رهبران ديني با استفاده از حربه تحريم و محروم‌كردن امراي جبل از مزاياي اقتصادي عبور حجاج از سرزمين‌شان، آنان را وادار به سپردن تعهد و تضمين لازم جهت فراهم‌كردن شرايط انجام سفري ايمن از سوي حج‌گزاران ايراني مي‌كرد.