از حج حجاب تا حج صواب

يكي از مهمترين اسباب كسب قدرت در جامعة ايراني در ادوار مختلف، استفادة ابزاري از مظاهر ديني و اعتقادات مذهبي بوده است. قدرت در انواع گفتمان حكومتي و معنوي براي تثبيت خود از باورهايي بهره مي­برد كه افراد جامعه را به تبعيت و پيروي وامي­دارد. در گفتمان صوفيه براي مقابله با بسياري از اين فريب­ها و نيرنگ­هاي رياكارانه عباراتي جواز بيان پيدا كردند كه در ظاهر مطابقتي با فقه و شريعت ندارند. اين گونه نفي­ها و طردها هم زمان با اوج­گيري قدرت­هاي دنيايي، بيش از پيش در گفتمان معنوي رخ مي­نمايد. از جمله دوره­هاي توازي قدرت صوفيانه و قدرت حكومتي عصر تيموريان است. صوفيان نقشبندي با حضور خود در عرصة حكومتي و سياسي رنگ ديگري به گفتمان معنوي بخشيدند. مبناي ايدئولوژي اين طريقت اصول مكتب ملامتيه بود كه در رأس آن­ها اصولي از قبيل تظاهر به فسق و فجور، پرهيز از زهد و انتقاد از آداب، نهادها و نمادهاي ديني بود. در اين مقاله با جمع­آوري عباراتي كه به نفي آداب حج و نمادهاي آن پرداخته، تلاش خواهيم كرد از تقابل اين گفتمان­ها در نفي قدرت‌هاي رياكارانه بنويسيم و ابعاد ارزش­هاي مقبول و آداب مطرود را بازنماييم. جامعة مورد مطالعة اين پژوهش ديوان اشعار 3 تن از شعراي صوفي­مسلك اين عهد يعني «قاسم انوار، شاه نعمت­الله ولي و نورالدين عبدالرحمن جامي» است. روش پژوهش حاضر تحليل انتقادي گفتمان است كه به تبيين روابط ميان گفتمان و قدرت اجتماعي مي­پردازد. اين روش از ديدگاه نورمن فركلاف در سه سطح توصيف، تفسير و تبيين صورت مي­گيرد.