متغيرهاي اثرگذار بر مخاطره‌آميزشدن سفرزيارتي حج در دوره قاجار

انجام مناسك حج در زندگي معنوي يك مسلمان تأثيري تعيين‌كننده دارد، اما سفر زيارتي حج در دوره قاجار نيز همراه با دشواري‌هاي بسيار بود؛ به‌گونه‌اي كه گاه از سنت شورانگيز چاووشي‌خواني براي زائر تعبير به مرثيه‌خواني مي‌شد؛ زيرا به دليل خطرات و مشقات سفر برخي از حجاج هرگز به ميهن خو د باز نمي‌گشتند. اين پژوهش به شيوة توصيفي ـ تحليلي بر پايه اين پرسش انجام شده كه اهم چالش‌ها و عوامل اثرگذار بر مخاطره‌آميزشدن سفر حجاج شيعي ايراني در دوره قاجار چه بوده است؟ پيكره‌بندي فرضيه پژوهش بر اين پايه قرار داده شده كه سفر زيارتي حج براي زائران ايراني و شيعي در دوره حكومت قاجار از نظر ابعاد سياسي، فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي باچالش‌ها، تهديدها و خطرات شديد، متعدد و متنوعي مواجه بوده است. در دوره قاجار كوشش‌هاي ديپلماتيك براي تعديل مشقات سفر چون متعهدسازي كارگزاران عثماني به عدم آزار زائران ايراني و صدور توصيه‌نامه براي زائران بلندمرتبه سياسي ايراني صورت گرفت، ولي همچنان تا پايان حكومت قاجار چالش‌هاي جدي در مسير سياست‌گذاري براي سفر حج خودنمايي مي‌كرد. يافته‌هاي پژوهش نشان‌دهنده آن است كه عدم تأمين امنيت زوار، بي‌كفايتي كارگزاران عثماني و ناكارآمدي نهادها و كارگزاران متولي حج، بدعهدي و مسئوليت‌ناپذيري در قبال حجاج و ممانعت از سفر زيارتي حجاج ايراني، بي‌برنامگي در صدور رواديد و عجم‌ستيزي از اهم چالش‌هاي سياسي سفر زيارتي حج در آن دوره بودند. در بعد فرهنگي بازتوليد تعارض‌هاي مذهبي سني و شيعي، آزار و ايذاء عامدانه متعصبان و وهابي‌ها بر ضد زائران ايراني در اثنا سفرحج و در بعد اقتصادي نيز نوسان‌هاي مالي، نبود نهادهاي اعتباري، تبديل زائر به درراه‌مانده‌اي مستأصل‌، طمع‌ورزي و باج‌گيري‌هاي چندباره كارگزاران عثماني، غارت اموال از مهم‌ترين خطرات سفر زيارتي به قصد حج‌گزاري در دوره قاجار بوده است. بنابر يافته‌هاي اين پژوهش، مفقودشدن زائر، مرگ‌ومير مسافران حج و خاكسپاري در سرزمين غربت، ضرب‌وشتم زائران، فرسودگي و شكنجه‌باربودن وسايل حمل‌ونقل، تهاجم پياپي راهزنان و ايجاد رعب در بين كاروان زيارتي، شرايط نامناسب بهداشتي و شيوع بيماري‌هاي واگيردار، شورمزگي و آب‌هاي متعفن،كثيفي كاروانسراها و مراكز اقامتي از مهم‌ترين چالش و خطرات اجتماعي سفر زيارتي به قصد انجام مناسك حج در دوره قاجار به شمار مي‌رفته است. ديگر يافته اين پژوهش حاكي از آن است كه در بلندمدت، پيامد تحقيرها و توهين‌هاي عامدانه در اثنا سفر بر ضد زائران به پي‌جويي و تثبيت هويت قومي و مذهبي در بين حجاج ايراني مي‌انجاميده است.