اضطراب اخلاقي در الهي نامه و منطق الطير عطّار نيشابوري

براساس يكي از مهمترين و تاثيرگذارترين نظريات زيگموند فرويد، وجود آدمي ساختماني از نهاد سركش و كودك وار ، خود واقع گرا و برآورنده آمال نهاد و فراخودي اخلاق گرا و مبارزه گر است . هر انساني در لحظه اي كه وجودش تمايل به شر و بدي مي كند با تلنگري از سوي فراخود مواجه مي شود كه سعي مي كند او را از مهلكه و آلودگي نجات دهد . در اصطلاح روانشناسي چنين برخوردي (روردرويي نهاد و فراخود)،اضطراب اخلاقي ناميده مي شود . الهي نامه و منطق الطير عطّار به عنوان يكي از بزرگترين آثار عرفاني به شيوه اي ناخودآگاهانه و تمثيلي ، نهاد و فراخود را در برابر هم قرار داده است و منجر به مباحثه اي شيرين و پيروزمندانه براي فراخود شده است . داستان الهي نامه به صورت طرحي كلي با خلق خليفه و شش پسرش و داستان منطق الطير در پاره اي از آن با هدهد موحد و مرغان عذرخواه ، صحنة مجادله ي نهاد و فراخود يا اضطراب اخلاقي را به صورت نمادين و دل انگيز به تصوير كشيده اند.