نظام‌بخشي به انواع نقد خويشتن در عرصۀ خلاّقيت‌هاي ادبي

نقد ادبي را دانش يا هنري ‌مي‌دانند كه عهده‌دار بررسي و ارزيابي ارزش آثار ادبي است. به ديگر سخن، نقد ادبي عبارت است از پژوهش‌هاي زيباشناختي، ساختاري و معرفت‌شناختي، در بهترين و والاترين نوشته‌هاي بشري. نقد خويشتن و يا خودانتقادي ، نقدي است كه پديدآور بر آثار، روش و يا نگرش خويش در حوزۀ ادبيّات انجام دهد. به‌عبارت ديگر، هرگاه شاعري شعر خويش و يا نويسنده‌اي نثر خود را مورد بررسي، بازبيني، تفسير و... قرار دهد و يا باورها و جايگاه خود را در حوزۀ ادبيات تحليل كند، به نقد خويشتن يا خودانتقادي پرداخته‌است. اين عملِ اختياري، باعث رفع عيوب اثر، ارتقاء متن و يا تسهيل امر تفسير و تأويل نزد مخاطب مي‌گردد. خودانتقادي به‌صورت عملي از ديرباز در ادبيات وجود داشته، با اين‌حال، نظام بخشيدن به اين نوع نقد و آماده‌سازي آن براي ارائه به‌منزلۀ يك نگرش راهبردي، چندسالي است كه توسط پژوهشگر مقالۀ حاضر مطرح شده است. از آنجا كه لازم است تا انواع نظام‌يافتۀ خودانتقادي به پژوهندگان معرفي گردد، در اين مقاله تلاش خواهيم كرد تا به اين نياز پاسخ دهيم. نقد خويشتن از نظر كلي، بسته به محل ظهور، روش و شيوه، منظر، انگيزه، مبنا و منشاء قابل بررسي و تقسيم‌بندي است. همچنين، خودانتقادي ادبي از نظر محورهاي سه‌گانۀ نقد، يعني متن، پديدآور و خواننده نيز گونه‌هاي مختلفي پيدا مي‌كند. در اين تحقيق، انواع مذكور همراه با شواهدي براي هريك، كه از ميان اشارات شاعران و نويسندگان ايراني(و گاهي خارجي) در خلال شعر، داستان، مقدمه¬هاي آثار و مصاحبه¬هاي ايشان استخراج شده¬است، مورد مطالعه قرار گرفته است.