خرد بشري و كاستي هاي آن از منظر مولوي

در پژوهش يك مكتب عرفاني، نظير مكتب عرفاني مولوي، شايد مهم ترين مسئله – و يا يكي از مهم ترين مسائل- مبحث عقل و خرد بشري باشد؛ چرا كه برخي از صاحب نظران بر اين باور هستند كه اين عارف در آثار خود با عقل و استدلال به مبارزه برخاسته و اين در حالي است كه قرآن كريم و همچنين سنت نبوي(ص) جايگاه رفيعي را براي خرد قائل اند و در موارد فراواني، انسان را به تفكر، تعقل و تدبر فرا خوانده اند. اين نوشتار كه با روش تحليلي به جست و جو در آثار مولوي پرداخته بر آن است تا در جهت رفع اين تناقض ظاهري، به بررسي جايگاه عقل و خرد بشري در عرفان مولوي، بپردازد. مولوي عقل را به دو دسته عقل ممدوح و عقل مذموم تقسيم مي كند. عقل ممدوح داراي دو معنا است: يكي عقل كامل انبياء و اولياء و خواصّ درگاه حق مي باشد كه آگاه به حقايق و اسرار است و ديگري عقل مجرد علوي و نخستين جلوه ي ذات حق تعالي است. عقل مذموم از نظر مولوي عقلي است كه پا را فراتر تر حدّ خود بگذارد و داعيه ي پرواز در ماوراي طبيعت داشته باشد. در اين صورت، قطعاً كارش به حيرت و گمراهي مي كشد. و اين تعبير اگر چه مشابهت فراوان با عقل نظري فلاسفه دارد ولي، هميشه و هر جا با آن يكسان نيست. اما هر چه باشد اين امر مسلم است كه تكيه كردن بر آن در معرفت شناسي آفت دريابي و رهزن رسيدن به حقايق است.