پژوهشي بر چگونگي زايش معنا در ساختار روايي «سفرنامه» ناصرخسرو

سفرنامه يكي از سبك هاي ادبي است كه در آن شخصي كه به سرزمين هاي ديگر سفر كرده ديده ها، شنيده ها، تجربيات، رخدادها و احساساتش را دربارۀ آن سرزمين ها مي نويسد. از آنجا كه سفرنامه ها مجموعه اي از رخدادهاي مرتبط با هم هستند كه در زنجيرۀ زماني شكل مي گيرند با روايت پيوند مي خورد. در اين جستار به سفرنامه به منزلۀ روايت نگاه مي شود. نقش آگاه كنندگي سفرنامه ها را نمي توان انكار كرد. سفرنا مه ها معمولاً عيني و بيطرفانه جلوه مي كنند، اما هر متني از نظرگاه يك راوي ارائه مي شود كه با نحوۀ روايت كردنش بر استنباط ها و واكنش هاي خواننده تأثير مي گذارد. حتي در عينيت گراترين متون روايي مانند سفرنامه ها هم نگاه خاص راوي به جهان پيرامونش ملحوظ است؛ پس سفرنامه ها هم نمي توانند عاري از جانبداري باشند چون متأثر از روايت اند. سفرنامه ناصر خسرو گزارشي از يك سفر هفت‌ساله است. اين سفر در ششم جمادي‌الثاني سال ۴۳۷ قمري از مرو آغاز شد و در جمادي‌الثاني سال ۴۴۴ قمري با بازگشت به بلخ پايان پذيرفت. ناصر خسرو در سفرنامۀ خويش از عناصري چون پيرنگ، راوي و نحوۀ روايت كردنش، زاويه ديد، ، شخصيت، كشمكش، زمان و مكان براي افادۀ درون مايه اي مركزي بهره مي گيرد، كه دلالت هايش از راه ايماژهاي روايي تشديد شده اند. نويسنده در اين كتاب نه تنها از اين عناصر داستاني، بلكه از صناعات ادبي هم بهره برده است. روايتگري نويسنده هم همچون هر روايتي توأم با داوري و القاي نظر است، زيرا هر روايتي لزوماً از نظرگاهي معين صورت مي گيرد. در اين پژوهش با بررسي ساختار روايي سفرنامه، ابتدا سطوح گوناگون متن را كشف كرده و رابطۀ آنها را با هم بررسي مي-كنيم. سپس با عبور از سطح متن، لايه هاي پنهاني آن را در مي يابيم. به عبارتي ديگر علاوه بر ساختارهاي سطحي معنادار ساختارهايي را كه در عمق متن هستند، پيدا مي كنيم زيرا همين ارتباطات ساختاري پنهاني است كه معنا را توليد مي كند. در پايان در اين مقاله به ظاهرسازي معنا از ميان شكل هاي زباني اين سفرنامه مي پردازيم تا نشان دهيم اين متن چگونه با مخاطبش ارتباط برقرار مي كند.