ادبيّات اعتراضي ـ انتقادي و بازتابِ آن در ديوان «بهار»

تحولات اجتماعي سهم عمده‌اي در شكل‌گيري مفاهيم ادبي هر كشوري دارد. ادبيّات اعتراضي و بيان انتقادي، با نابساماني‌هاي سياسي ـ اجتماعيِ نظام حكومتي و رفتارهاي ناسنجيدۀ عامۀ مردم به اوج خود مي‌رسد. هرچند كه گونه‌هايي از شعر و نثر انتقادي در تمامي‌ادوار شعر فارسي ديده مي‌شود، اما دورۀ اصليِ ادبيّات پرخاشگرانة ايران از دورۀ مشروطه آغاز مي¬شود كه سخت تحت تأثير تجدد ادبي و تغييرات سياسي خارج از كشور بود. مقايسۀ اوضاع داخلي ايران با جهان پيراموني و مشاهدۀ تفاوت‌هاي اساسي آن دو، عصيان عليه نظام جاري را باعث شد. از نظر محتوا، برجسته‌ترين وجه شعر و ادبيّات اين دوره، تجلّي انتقادات اجتماعي در سطحي گسترده است. عدالت خواهي، استبداد ستيزي، تساوي حقوق، آزادي¬خواهي، قانونگرايي، حقوق كارگران؛ مهم‌ترين و عمده¬ترين فريادهاي عصيان¬گرانه¬اي بودند كه ادباي عصر مشروطه سر مي¬دادند. ملك‎الشّعرا بهار به‌عنوان يكي از برجسته‌ترين شاعران اين دوره، اعتراض خود را نسبت به كاستي‌هاي سياسي ـ اجتماعي نشان داده است. وي در مرحلۀ دوم از حيات ادبي و اجتماعي خود، آگاهي بخشي را رسالت خود دانسته و تنوير افكار عمومي را در لباس شعر اعتراضي، سر لوحه كار خود قرارداده است.