بررسي عناصرِ «مركز‌گرا» و «درون‌‌‌گرا» در معماري ايران و تأثير آن بر شكل‌پذيري نمادِ «شمسه»

از زماني كه نمادهاي مختلف در ايران مورد توجه واقع شد، شكل ظاهري آن‌ها، از برخي آثار تمدن كهن ايران‌زمين همچون «معماري» كه متأثر مي‌باشد از اشكال وحدت‌گرا و بالا‌‌روندۀ موجود در كوه مقدس، زيگورات و آرامگاه، تأثير پذيرفته است. اين ويژگي مهم، در عناصري از اينگونه مانند: حياط يا صحن مركزي، گنبدها، طاق‌هاي هلالي، طاق‌هاي جناقي، ايوان‌ها و غيره نيز مشهود مي‌باشد. در يك نگاه كلي، مظاهر فرهنگ و تمدن ايران قبل و بعد از اسلام در شكل‌پذيري نماد‌هاي مقدسي چون «شمسه»، ترنج و غيره، نقش به‌سزايي داشته است و در مقالۀ حاضر، براي پاسخ اين مسئله كه: آيا مظاهر فرهنگي تمدن‌ها بر يكديگر تأثير گذار خواهند بود و آيا مي‌توانيم ردّپاي ارزش‌هاي تجسّمي معماري ايران را در ساختار بعضي از نمادهاي فرهنگي و يا مذهبي اين سرزمين بويژه «شمسه» بيابيم يا خير؟، تحقيق و مطالعه انجام گرفته است.اين مقاله، پژوهشي‌ است بر مبناي مطالعات تطبيقي، به نحوي كه ابتدا ارزش‌هاي موجود در عناصر معماري ايران‌زمين مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته و سپس تأثيراتي را كه اينگونه از معماري، بر شكل‌ ظاهري و ساختار تجسّمي «شمسه» برجاي گذاشته، بررسي شده است. اين تأثيرات بيش از همه موجبات تكامل ساختار و محتواي آن را فراهم آورده است به طوري كه «شمسه» را تا به امروز به صورت «مركزگرا» و «درون‌‌‌‌‌‌‌‌‌گرا»، همراه با ميل و گرايش به عالم معنا، مشاهده مي‌كنيم. هدف و دستاورد اين مطالعۀ تطبيقي، ايجاد خطوط ارتباطي مابين مظاهرِ فرهنگ و تمدن ايران‌زمين و تأثيرات متقابل آنهاست چراكه هر نمونه از اين مظاهر مي‌تواند با نمونه‌اي ديگر ايجاد رابطه نموده و در پي آن، تطابقي قابل ملاحظه صورت پذيرد. «معماري» غني سرزمين ما ايران، يكي از مظاهر مهم اين تمدن ديرپا، محسوب مي‌گردد كه داراي ارزش‌هاي بصري و مفهومي بسياري‌است و در پژوهش پيش رو، اين نمونۀ غني و ارجمند، با نمونه‌اي ديگر همچون: «شمسه» كه از نمادهاي فرهنگي- مذهبي بسيار مهم و ارزشمند مي‌باشند، درمي‌آميزد و در نهايت مفهوم و ساختار ارزشمندي را كه متأثّر از ويژگي‌ها و خصوصيّات مشترك آن‌‌‌‌‌‌‌‌‌هاست، ارائه مي‌دهد.