بررسي و نقد ادله¬ي كلامي نظريه كسب فخر رازي

مسأله¬ي جبر و اختيار از مباحث مهم كلامي است كه طي قرون گذشته مورد توجه متكلمان قرار گرفته و ديدگاه‌هاي مختلفي در اين موضوع ارائه شده است. هر گروه معتقدند كه آيات فراواني به اين موضوع پرداخته و ديدگاهشان را تأييد كرده است. در اين ميان گروهي به جبر صريح معتقد شدند؛ برخي ديگر، براي پرهيز از كاربرد كلمه جبر تعبير كسب را انتخاب كردند؛ و گروهي قائل به تفويض شدند. اماميه به بين الأمرين قائل شد. فخر رازي از اشاعره، از نظريه كسب جهت برون‌رفت از جبرگرايي با ادلّه كلامي و تفسيري دفاع نمود. اين مقاله مستندات فخر رازي و نقدهايي كه بر نظريه كسب مطرح است را بحث گذاشته است. نويسنده، ابتدا ادله كلامي و قرآني مشهور نظريه كسب را گردآوري نموده و در ادامه، به گزارش ديدگاه فخر رازي در خصوص اين ادله پرداخته و آن‌ها را نقد نموده است. نقدهاي ادله كسب، برگرفته از ديدگاه متكلمان مشهور اماميه است. در نهايت محقق به اين نتيجه رسيده است كه طبق ادله و نقدهاي شيعه، اين نظريه تفاوت خاصي با جبر ندارد و مستندات كلامي و قرآني فخر رازي و تفاسيري كه ارائه كرده، قابل دفاع نيست و نمي‌توان تبيين روشني از كسب ارائه كرد كه با جبر، تفاوت بنيادين داشته باشد.