آسيب‌شناسي خيريه‌ها در بستر نظريه تكافل اجتماعي

خيريه‌ها تاكنون نقش مؤثري در گسترش امور خير در جامعه ايفا كرده‌اند، امّا دچار آسيب‌هايي روشي و محتوايي شده‌اند. مسأله اصلي اين پژوهش اين است كه بهترين راه ترويج امر خير و نيكوكاري در جامعه اسلامي چيست؟ اين مقاله بر مبناي مفهومي نيازهاي انسان استوار است. در اين پژوهش با استفاده از نظريه سيستم‌ها، آيات و روايات موجود درباره امور خير و نيكوكاري با تأكيد بر فلسفه و كاركرد تشريع آنها درچارچوب نظريه تكافل اجتماعي مورد بررسي قرار مي‌گيرند. با استفاده از اين رويكرد به فهم درستي از معناي حقيقي امر خير در منظومه قرآن و عترت دست يافته، وضع موجود خيريه‌ها را مورد ارزيابي و نقد قرار مي‌دهيم و به وضع مطلوب تكافل اجتماعي دست مي‌يابيم. تمركز بر افراد به جاي اشخاص، شفافيت پايين، مشكلات مالي و عدم اتصال شبكه‌اي مهمترين آسيب‌هاي روشي خيريه‌ها هستند. باقي ماندن بخشي از نيازهاي مادي نيازمند و بي‌توجهي به نيازهاي غيرمادي او، استمرار روابط ناعادلانه در توزيع اوليّه منابع و بي‌نصيب ماندن فرد نيكوكار از فوايد ارتباط مستقيم با نيازمندان، مهمترين آسيب‌هاي محتوايي خيريه‌ها محسوب مي‌شوند. بنابراين نهادهاي خيريه راهكاري اوّلي براي ترويج امر خير و نيكوكاري در جامعه اسلامي محسوب نمي‌شوند. تأكيد بر إحيا و تقويت نهادهاي فعّال در حوزه تكافل اجتماعي به عنوان نهادهايي كه هر فرد به طور اصيل عضو آنهاست، مثل نهاد خانواده، نهاد خويشاوندي، نهاد عشيره، نهاد همسايه، نهاد دوستي و نهاد اخوّت و برادري ديني، راهكار اصلي و اوليّه اسلام براي گسترش خيرات و مبرّات در جامعه اسلامي است. نهادهاي خيريه با تأكيد بر نقش واسطه‌گري خود در معرفي گروه‌ها و مناطق محروم و بي‌كَس و كار به افراد خيّر و نيكوكار، مي‌توانند نقش مكمّلي در تقويت نهاد اخوّت و برادري ايفا كنند.