درنگي مقايسه¬اي در نسبت عادت با تربيت از نگاه فقيهان شرقي و فيلسوفان غربي

اين مقاله در پي بازشكافت رابطه عادت با تربيت از نگاه گروهي از دانشمندان مسلمان و شماري از فيلسوفان غربي است تا از اين رهگذر روشن شود كه اساساً از نگاه دانشمندان ياد شده تعريف تربيت چيست و عادت چه تعريفي دارد، و سرانجام چه رابطه¬اي ميان عادت و تربيت وجود دارد؟ هدف ديگر مقاله، بررسي اين نكته است كه نسبت حاكم بر ديدگاه دانشمندان برگزيده براي تحقيق، اين هماني است، اين نه آني است و يا تفصيلي در كار است؟ در اين پژوهش بنيادي - تاريخي كه به روش توصيفي- تحليلي انجام شده است، پس از شناسايي و گزينش شماري از عالمان مسلمان و غربي براي بازشكافت ديدگاه آنان درباره عادت و نسبت آن با تربيت، به گردآوري اطلاعات لازم و سامان بخشي به آنها پرداختم، سپس يافته¬هاي موجود را تحليل كردم و به اين نتيجه رسيدم كه دو دانشمندان مسلمان به¬طور كلي با ايجاد عادات در متربي موافق¬اند و اصولاً آنان پديد آوردن عادت را يكي از روش¬هاي تربيتي شمارده¬اند؛ گرچه يكي از آنان براي بيان ديدگاه برگزيده خود، ميان عادت فعلي با عادت انفعالي فرق نهاده¬ است. حال¬آنكه دو دانشمندان غربي در اين ¬باره اختلاف نظر دارند؛ يعني يكي از آنها عادت را براي تربيت مفيد دانسته، و ديگري گويا آن¬ را براي تربيت، زيانبار خوانده ¬است؛ اين مقاله با رد ديدگاه اخير نشان داده است كه از روح گفتار عالم اخير غربي نيز برمي¬آيد كه براي بازشكافت رابطه عادت با تربيت، بي¬آنكه عنوان كرده و يا حتي توجه داشته باشند، به تقسيم عادت به فعلي و انفعالي روي كرده ¬است. اين نكته نيز از نوآوري¬هاي اين جستار است كه پيش از اين، كسي در هيچ كتاب يا مقاله¬اي بدان نپرداخته¬ است.