مطالعه تطبيقي كاروانسراهاي برون شهري استان همدان (مطالعه موردي كاروانسراي فرسفج و تاج آباد)

همدان در طول تاريخ به لحاظ موقعيت خاص جغرافيايي و سياسي (قرار گرفتن در مسير راه هاي ارتباطي شرق به غرب)، مورد توجه خاص بوده است. دو مسير اصلي و ارتباطي يعني جاده ابريشم و خراسان بزرگ از دوران تاريخي تا دوره اسلامي با مقاصد گوناگون از افسانه « سميراميس » اين بخش از كشور عبور مي كرده اند. به بياني ديگر شاهراه خراسان (از بابل و بغداد تا مرو و بلخ) همان جاده عصر اشكاني و ساساني، و راه حجاج دوران اسلامي از همدان مي گذشته « جاده ابريشم » ، دوران بابل و آشور « جاده لاجورد » ، اي است. در دوره اسلامي هم با اهميت يافتن زيارت بقاع متبركه و رواج تجارت فرامنطقه اي به خصوص از قرن دهم هجري به بعد ساخت كاروانسراها براي بارگيري، استراحت و امنيت كاروانيان از اهميت شاياني برخوردار گرديد. كاروانسراي چهار ايواني فرسفج و مدور تاج آباد از جمله مكان هاي اقامتي استان همدان هستند كه در دوره صفويه و قاجاريه با كاركرد سياسي تجاري و زيارتي در مسيرهاي ارتباطي همدان با مناطق غربي كشور احداث شده اند. مطالعه موقعيت قرارگيري، ويژگي هاي شاخص ساختاري، و شباهت ها و تفاوت ها با نمونه هاي مشابه و موجود در سطح كشور مهمترين مسئله اي است كه در جريان اين پژوهش بايد به آن پاسخي معقول داده شود. با توجه به اشارات سفرنامه ها به وضعيت مكاني و شكلي اين كاروانسراها، بررسي ساختاري و عناصر معماري به كار رفته در آنها، و همچنين عدم مطالعه موسع و يكپارچه اين موضوع از سوي محققان، مهمترين ضرورت براي انجام اين مقاله از سوي به تبيين عناصر و ويژگي هاي معماري اين ،« تطبيقي تحليلي » و « تاريخي توصيفي » نگارندگان است. پژوهش حاضر با رويكرد كاروانسراها پرداخته است. شيوه انجام پژوهش در اين مقاله با دو صورت رايج در تحقيقات باستان شناسي، يعني مطالعات كتابخانه اي و بررسي هاي ميداني صورت پذيرفته است