تحليل شگردهاي بلاغي سعدي و متنبّي در بيان مضامين حكمي

سعدي (ف 691 ق) و متنبّي (ف 354 ق) از شاعران نامدار گسترة ادب حكمي فارسي و عربي هستند كه شگردهاي هنري، بلاغي و بياني آن‌ها در سرايش سروده‌هاي حكمي، پندي و اندرزي مبتني بر شگردي دوگانه است، چنان كه سعدي بيشترين بهره را از كنايه و متنبّي بيشترين استفاده را از استعاره برده‌است، اگر چه مضامين حكمي غالباً بايد با زباني عاري از ابهام و پوشيدگي بيان گردد تا مخاطب آن را به آساني دريابد. بر اين اساس، پژوهش پيش روي با هدف تبيين شگردهاي بلاغي- بياني پركاربرد در بوستان سعدي و سروده هاي حكمي متنبّي با رويكردي توصيفي- تحليلي، معطوف به ادبيات تطبيقي انجام شده كه دستاورد پژوهش نشان مي‌دهد، كنايه در بوستان سعدي و استعاره در سروده‌هاي حكمي متنبي بسامد بيشتري دارند. اين دستاورد حاكي است كه علي‌رغم نظر پژوهشگران معتقد به اثرپذيري سعدي از متنبي، رويكرد سعدي در كاربرد شگردهاي بلاغي- بياني با متنبّي ديگرسان است، چنان كه دلبستگي سعدي به فرهنگ عامه و فراواني مَثَل در سروده‌هاي حكمي بوستان، رمز غلبة كنايه در آن است و چون انواع كنايه (ايما، تلويح، رمز و تعريض) زيرساخت بسياري از مثل‌هاست، لذا كنايه در سروده‌هاي حكمي بوستان سعدي پربسامد است و نيز انگيزة معطوف به تلاش ذهني مخاطب براي دريافت مضامين حكمي، پندي و اندرزي و تثبيت آن در ذهن وي، متنبّي را بر آن داشته‌است كه بيشتر از استعاره براي بيان مضامين حكمي، پندي و اندرزي بهره گيرد.