تأثير و تأثر زرتشتيان و انجمن‌هاي خيريه آن‌ها در گسترش فرهنگ و آموزش در شهر يزد در دوره قاجار و پهلوي اول

شهر يزد به‌عنوان بستر مناسب زندگي اقليت زرتشتي در طول ساليان دراز از زمان باستان تاكنون آبستن حوادث مختلفي بوده است. اين بهدينان در طول تاريخ گاه با مسالمت و گاه با نزاع‌هايي كوچك و بزرگ در كنار مسلمانان مركزنشين ايران جامعه‌اي را تشكيل داده‌اند كه همواره در كنش و واكنش با مسلمانان و تساهل و تعصب آن‌ها بوده است. اين گروه كه بازماندگان پيروان اوستا از عصر ساساني هستند، تحت تأثير عوامل بيروني از جمله انجمن‌هاي زرتشتي ساكن در هندوستان و عوامل دروني چون تحصيل‌كرده‌هاي جامعۀ خود شاهد تغييرات زيادي بوده و اين تغييرات بالاخص در جنبه‌هاي آموزشي نمود يافته و در پيشبرد فرهنگ و گسترش آموزش‌وپرورش نوين در شهر يزد حتي در بين مسلمانان مؤثر بوده‌اند. خيريه‌هاي زرتشتي و خيرين ثروتمند بهدين بر اساس آموزه‌هاي دين خود و با هدف حفظ جامعه و دين زرتشتي در كشور ايران از نابودي در دوران هرج‌ومرج و نبود قدرت مركزي منسجم آغاز به فعاليت كردند. اين تشكل‌هاي مدون در قالب انجمن خيريه در ابتدا تحت نظارت پارسيان هندوستان و شاخه اصلي آن‌ها در اين كشور شروع به فعاليت كرده و نيروهايي را آموزش دادند كه در سال‌هاي آتي هدايت تشكيلات و اماكن و مدارس خود در شهر يزد را به آن‌ها سپردند. ايجاد و رشد آموزش‌وپرورش نوين، بهبود اوضاع بهداشتي درماني- رفاهي و اقتصادي مردم مسلمان و زرتشتي با اقدامات مالي و معنوي پارسيان هند آغاز شد و تأثيرات خود را با تربيت يك نسل دانش آموخته علوم نوين بر فرهنگ مردم اين شهر مذهبي گذارد. هدف يك دهشمند يا انجمن زرتشتي در ابتدا بر اساس حب وطن ، آموزه‌هاي دين، انديشه رادي و كفاره گناهان بود اما در نهايت با ظهور تجددگرايي در عصر پهلوي اول و تأثير قدرت‌هاي غربي چون انگليس بر آن‌ها باعث تغيير در جامعه متعصب و مذهبي شهر يزد شد. البته در تمامي اين سال‌ها فعاليت مسلمانان خير در كنار دهشمندان زرتشتي براي ايجاد آب انبار، درمانگاه، داروخانه، پرورشگاه و مدارس نوين نمود كامل دارد. حتي در امور سياسي مانند مبارزات مشروطه‌خواهي انقلابيون مسلمان و زرتشتي به موازات هم براي پيروزي مشروطه و تصويب قانون تساوي حقوق اقليت‌ها فعاليت داشتند. در اين مقال با بررسي كوتاهي از وضعيت عمومي زرتشتيان به نحوه و نوع فعاليت‌هاي آن‌ها در امور اجتماعي، بهداشتي و آموزشي در يزد مي‌پردازيم . البته با روش تحقيقات تاريخي و شيوه‌هاي توصيفي-تحليلي مبتني بر اسناد و منابع و به همت تاريخ شفاهي اهداف و انگيزه‌هاي خيرين و انجمن‌هاي خيريه بررسي‌شده و نمونه‌اي از آن‌ها ذكر مي‌شود.