حق انتقاد، اعتراض و حدود آنها در نظام مردم‌سالار ديني

حق نظارت مردم بر نهادهاي دولتي و اعتراض به عملكرد آن‌ها از اصول پذيرفته‌شده دموكراسي‌هاي غربي است. آيا اين حق مي‌تواند از اصول نظام مردم‌سالاري ديني نيز باشد؟ بي‌گمان سنت نبوي و سيره سياسي ايشان در نخستين حكومت اسلامي، شايسته‌ترين و استوارترين معيار براي پاسخ به اين پرسش خواهد بود. رسول خدا پيش از برپاساختن حكومت، براي به دست آوردن گسترده‌ترين حق اعتراض و انتقاد مبارزه مي‌كرد و مي‌پذيرفت اين حق براي مخالفان او نيز روا باشد. پس از برپايي نخستين حكومت اسلامي به رياست رسول خدا در مدينه نيز، گفتار، كردار و قرار داده‌هاي وي، نشان‌گر پذيرش حق يا جواز اعتراض براي مخالفان به عنوان يك اصل است. در اين نظام حاكم خود را زمينه‌هاي گوناگون، اجتماعي، سياسي و اعتقادي، پاسخگوي اعتراض‌كنندگان مي‌داند و امنيت پس از بيان آنان را فراهم مي‌كند. در حكومت نبوي، اعتراض و انتقاد به فرمان‌هاي برآمده از وحي مورد اعتنا قرار نمي‌گيرد و به كسي اجازه داده نمي‌شود حق اعتراض را دستمايه آشوب در نظام و اخلاق اجتماعي قرار دهد.