مبانيِ ايران‌شهريِ انديشۀ سياسيِ خواجه نظام‌الملك

يكي از مهم‌ترين مباني انديشۀ سياسي خواجه نظام‌الملك طوسي، انديشۀ ايران‌شهري بود. او در منصب وزارت سلجوقيان و با تسلط بر امور، سعي بر آن داشت كه با بازگشت به سياست‌نامه‌نويسي و احيايِ انديشۀ ايران‌شهري، راهِ درستِ سياست را به آنان آموخته و مدارِ سياست را بر مباديِ كُهنِ ايران‌شهري قرار دهد. او در اين راه به عناصري چون فرّ ايزدي، عدالت و شاه آرماني به‌عنوان اصلي‌ترين مفاهيمِ انديشۀ خود پرداخته و درعين‌حال با پيوندي كه ميان دين و سياست برقرار مي‌كند، راه را براي بسط اصول اساسي انديشۀ ايران‌شهري باز مي‌كند. در تحليل انديشۀ او، پادشاهي عادل، كه نمونه‌هاي آن را در طول تاريخ ذكر و از پادشاهان باستاني تا خلفا و سلاطين پس از اسلام در آنها وجود دارند، همه كساني بودند دين‌آگاه و عدالت‌جو. شاه آرماني، كانون اصلي تحليل سياست‌نامۀ خواجه نظام‌الملك است كه او با نشان‌دادنِ آنها و برجسته‌كردنشان به‌دنبال نشان‌دادن راه درست و آرمانيِ حكومت‌كردن به پادشاه زمانۀ خود، ملك‌شاه سلجوقي، بود. با تحليل سياست‌نامۀ خواجه نظام‌الملك مي‌توان اين عناصر را در نظر داشت. او كه از يك‌سو با خلافت عباسي و از سوي ديگر با سلطنت سلجوقيان مواجهه داشت، بنا بر مفرداتِ انديشۀ ايران‌شهري، شاه را بر خليفه برتري مي‌دهد. اين مقاله به‌دنبال آن است كه با تحليل متنِ سياست‌نامه و با توجه به مفردات انديشۀ ايران‌شهري بنيادهاي انديشۀ خواجه نظام‌الملك را تحليل كند.