تحليل ساختاري عنصر زمان در روايات سياست‌نامه «بر مبناي نظريۀ ژرار ژنت»

از ميان ساختارگراياني كه به روايت و سامان‌دهي كاربرد «زمان» به‌عنوان يكي از مهم‌ترين عناصر روايت پرداخته‌اند، نقش ژرار ژنت، ساختارگراي فرانسوي، در تكوين نظريۀ «زمان روايي» كه از تأثيرگذارترين مؤلفه‌هاي پيشبرد روايت داستاني است بسيار قابل توجه است. او نظريۀ زمان در روايت را در سه محور نظم، تداوم و بسامد مطرح كرده است. در ميان متون روايي برجستۀ ادبيات فارسي، «سياست‌نامه» اثر شاخص «خواجه نظام‌الملك طوسي» به‌لحاظ زمان و ساختار روايي جامعۀ آماري مناسبي براي تطبيق با الگوي زمان ژرار ژنت است. «سياست‌نامه» به پنجاه فصل تقسيم شده كه در اغلب فصول، مؤلف نخست مسئله را به‌صورت تعريف يا دستور اخلاقي مطرح مي‌كند و سپس با ذكر حكايات بلند و كوتاه و نقل روايات متعدد، سخن خود را مؤيد و محكم مي‌كند. با انطباق اصول نظريۀ ژنت در «سياست‌نامه» مي‌توان دريافت خواجه نظام‌الملك از تكنيك‌هاي روايت گذشته‌نگر و آينده‌نگر براي ايجاد خلأ و تعليق در داستان، مكرر استفاده كرده است. در بسياري از حكايت‌ها گاه توالي خطي زمان به‌هم مي‌خورد و زمان تقويمي به زمان روايت تغيير مي‌يابد و زمان‌پريشي‌هاي گذشته‌نگر و آينده‌نگر سرانجام به گره‌گشايي مي‌انجامد. در روايات «سياست‌نامه» افراد زيادي نقش ايفا مي‌كنند و اغلب در قالب اول‌شخص نمودار مي‌شوند. از بسامد «مكرر» به وفور استفاده شده و شيوۀ مخاطب در مخاطب نيز بر فضاي داستان غالب است كه براي همذات‌پنداري خواننده با متن و همسويي ذهن وي با داستان صورت گرفته است. عنصر «زمان» در اثر مذكور داراي شتاب منفي است و فضاي داستان اغلب به توصيف حوادث اختصاص مي‌يابد. در ميان عناصر داستان نيز، گفت‌وگو از ساير عناصر پررنگ‌تر است.