انديشۀ سياسي خواجه نظام‌الملك: تلفيقي از ايران‌گرايي و اسلام‌گرايي

اگرچه برخي از نظريه‌پردازان انديشۀ سياسي خواجه نظام‌الملك بر ايران‌گرايي محض او اصرار دارند؛ اما با استناد به سياست‌نامه مي‌توان گفت انديشۀ سياسي خواجه نظام‌الملك، تلفيقي از ايران‌گرايي و اسلام‌گرايي است و اين انديشه بيان‌گر تسامح فكري خواجه در اين زمينه مي‌باشد. هرچند نمي‌توان بازتاب انديشۀ ايران‌شهري و تأثير مستقيم خواجه از تاج‌نامه‌ها و اندرزنامه‌هاي ايران باستان را انكار كرد، ولي در جاي‌جاي سياست‌نامه، هم‌سنگ با حكايت‌هايي كه خواجه از زبان پادشاهان و بزرگان ايران باستان، براي بيان و تفسير انديشۀ سياسي خود دارد، از داستان‌هايي كه بُن‌مايه‌هاي اسلامي دارند نيز سخن به ميان مي‌آورد. به‌عنوان نمونه، اگر داستان‌هايي راجع به عدل انوشيروان و ملوك عجم بيان مي‌كند، از عدل عمر، خليفۀ دوم مسلمين و عمربن‌عبدالعزيز نيز سخن به ميان مي‌آورد. اگر از شيوۀ برخورد پيامبر و يارانش با قاضيان سخن مي‌گويد، در پي آن حكايتي از پادشاهان ايران باستان در روز جشن مهرگان و نوروز بيان مي‌كند. سپس در ادامه حكايتي از عُماربن‌حمزه بيان مي‌كند. همچنين براي نكوهش زنان در انديشۀ سياسي خود، به كلام بزرگمهر و پيامبر (ص) و ديگر شخصيت‌هاي ايراني و اسلامي استناد مي‌كند. در اين مقاله سعي بر آن است كه با استناد بر سياست‌نامه و به روش توصيفي- تحليلي، به شرح و بسط مطالب فوق پرداخته شود.