خواجه نظام‌الملك و «نظريۀ سلطنت»؛ با تأكيد بر «مشروعيت» و «قدسيت»

نظام حكومتي «سلطنت» كه در اوايل دورۀ ميانه به نوع غالب فرمانروايي در ايران دورۀ اسلامي تبديل شده بود با پشتوانۀ نظري خلافت و مشروعيت ناشي از آن صورت‌بندي شده بود. اين مباني با تدوين سيرالملوك وارد مرحلۀ جديدي از تكوين خود گرديد كه در عرصۀ مشروعيت‌بخشي مهم‌ترين تغيير و تحول را براي دوگانۀ سلطان- خليفه پي‌ريزي نمود. از اين‌رو مي‌توان مؤلف سيرالملوك را مبدع نظريۀ سلطنت و صورت‌بندي نوين مشروعيت‌بخشي آن در نظر گرفت. پژوهش حاضر تلاش دارد مهم‌ترين مؤلفه‌هاي نظريۀ سلطنت را كه خواجه نظام‌الملك در اثر مشهورش تدوين نموده مورد پرسش قرار داده و ضمن تبيين تاريخي آنها، با توجه به تحولات و بستر تاريخي زمانه مؤلف، آن را تحليل نمايد. اين مدعا نيز مطرح مي‌شود كه وزير بزرگ سلجوقي با قطع پيوند مشروعيت سلطان، از خلافت به خداوند نوعي از مشروعيت‌بخشي را براي سلطان در نظر گرفته كه در جامعۀ اسلامي سابقه نداشته است. يافته‌هاي ديگر پژوهش نشان مي‌دهد اين امر در ادامۀ روند خود در ميانۀ متأخر تبعاتي را به‌خصوص در بحث «قدسيت سلطان» در پي داشته كه با منشأ اوليۀ آن تفاوت‌هاي آشكاري را نشان داده است.