نقد تدابير آموزشي و سياسي اجتماعي نظام‌الملك (408-485 ه)

شخصيت سياسي خواجه كه در لقب نظام‌الملك متجلي شد، جدا از شخصيت آموزشي او نيست كه در لقب العالم‌العادل ظهور كرد. چند حادثه در زندگي سياسي او ممتاز است كه عامل قضاوت‌هاي متفاوت در مورد او شده است. ورود انحصارطلبانۀ خواجه به صحنۀ سياست و قدرت موردانتقاد بسياري قرار گرفته است. منابع متأخر هم از اين‌گونه ورود خواجه به صحنۀ قدرت و سياست اظهار تأسف كرده‌اند و آن را موردانتقاد قرار داده‌اند. آنچه نشانۀ اهميت خواجه در تاريخ ايران است سامان‌دهي او به امر دولت سلجوقي بوده است؛ كه به همين سبب او را به نظام‌الملك ملقب ساخته‌اند. او را عامل اصلي سازمان‌دهي و نظم دولت به‌وسيلۀ نهاد آموزش دانسته‌اند. پديده‌اي كه در نوع خود در قرون وسطي كم‌نظير است. نظام‌الملك ازآموزش و نظاميه براي كسب اهداف سياسي- نظامي استفاده كرد. برنامه‌محوري خواجه در سامان‌دهي امور، تأسيس مراكز زنجيره‌اي نظاميه‌ها بوده است. او اين مدارس را در جهت تأمين اهداف اساسي دولت سلجوقي كه به نيابت از بغداد رفتار مي‌كرد، تأسيس كرد؛ و اين نهادهاي آموزشي، نياز فرهنگي دستگاه خلافت عباسي كه همان جلوگيري و سركوب رواج تشيع در ايران و دوركردن نيروهاي آنها از مراكز قدرت در بغداد به‌وسيلۀ تقويت مذاهب سني بوده است، را تأمين كرد. عظمت كار سامان‌دهي آموزش در قرون وسطي به قدري است كه گروه كثيري از نويسندگان و محققان دچار مغالطه دربارۀ شخصيت او شده‌اند. پژوهش حاضر با بررسي مآخذ اصلي به حقيقت تاريخي و واقعيت وجودي رفتار سياسي فرهنگي نظام‌الملك و كاركرد نهاد آموزش دورۀ سلجوقي ديدگاه‌هاي متفاوت و مخالف با يكديگر را بررسي كرده است. اين پژوهش تحليل و توسعۀ تحقيقات مؤلف در كتاب تاريخ آموزش‌وپرورش در ايران و اسلام و مقالۀ مهار آموزش‌هاي شيعي عصر بويهي به‌وسيلۀ سلجوقيان تدوين شده است.