عشق و عقل در عرفان

از نظر عرفا درك حقيقت عشق به يافتن و چشيدن است و با بيان و تعريف نمي توان حقيقت آن را قابل درك كرد. اما چيزي كه به تبيين ماهيت عشق كمك مي كند بيان اوصاف و آثار عشق است. لذا از طريق بيان اوصاف و آثار عشق به بررسي ماهيت عشق پرداخته مي شود. عشق تنوعي به انواع معشوق دارد و در يك تقسيم بندي كلي به عشق حقيقي و مجازي تقسيم مي شود. از ديدگاه عرفا عشق حقيقي منحصراً عشق به حق تعالي و صفات و افعال اوست، و هرچه خارج از اين چارچوب است عشق حقيقي نيست و مجازاً به آن كلمه عشق اطلاق مي شود. در يك بيان عقل را با ارزش ترين وسيله براي انسان و زير بناي عالم هستي معرفي مي كند، و در بيان ديگر به نكوهش آن پرداخته و آن را از درجه اعتبار ساقط مي كند. اين دو بيان متفاوت بيانگر آن است كه عقل در عرفان كاربردها و انواع متفاوتي داشته و داراي مراتبي است كه برخي از انواع آن مذموم و بعضي از مراتب و انواع آن مورد ستايش است. در مورد رابطه عشق و عقل نيز دو بيان متفاوت وجود دارد كه با تفكيك انواع و مراتب عقل اين دوگانگي در بيان قابل حل است. در مجموع رابطه عشق و عقل در عرفان متضاد نيست، و در مراحل عالي عشق و عقل با هم اتحاد دارند.