مدارك مكتوم: تحليل هنري تك‌برگي از يك قرآن سده ي سوم (موزه متروپليتن، ش 73.30)

وضع خوشنويسي ايران در سه سدۀ نخست هجري در ايران بسيار مبهم است؛ زيرا علاوه بر نبود اطلاعات در منابع درجه اول، هيچ اثر رقم‌دار و موثقي از اين زمان به‌جا نمانده است. اين امر موجب شده است كه برخي از نسخه‌شناسان مانند فرانسوا دروش، نسخه‌شناسي فرانسوي، اساساً جستجو در اين زمينه را بي‌فايده بدانند. بااين‌حال روش‌ها و دامنۀ منابع در تاريخ‌نگاري هنري بسيار گسترده‌تر از حوزه نسخه‌شناسي است و اين امر دست مورخ هنر را در طرح فرضيات تازه باز و زمينه را براي تدوين وضعيت خوشنويسي در سده‌هاي نخست فراهم مي‌كند. در اين نوشتار براي نمونه تك‌برگي از قرآني به قلم كوفي اوليه منسوب به سده ي سوم هجري، محفوظ در موزة متروپليتن، براي بررسي و تحليل انتخاب شد، تا نشان دهيم چگونه مي‌توان از مدارك بي‌رقم و پراكنده كنوني در شناخت وضعيت خوشنويسي سده‌هاي نخست ايران استفاده كرد. در فرآيند تحقيق پس از ارزيابي ويژگي‌هاي كلي اثر، خط و تذهيب اين تك‌برگ به روش توصيفي بررسي و يافته‌ها به روش كيفي تحليل شد. نتيجه اين بررسي نشان داد كه اولاً اين نسخه از نظر ساختار صفحه و سطربندي، در مرحلۀ گذار از شيوۀ نسخه‌هاي افقي با كتابت پيوستۀ گسسته است و دقيقاً چگونگي اين مرحله را نشان مي‌دهد. ثانياً خط اين نسخه كه به سبك D.v.b گروه‌بندي فرانسوا دروش كتابت شده به خط تعدادي از سفال‌ها و نسخه‌هاي منسوب به نيشابور شباهت زيادي دارد. همچنين ردي از نقوش و ساختار تذهيب سر سوره و نشان حاشيۀ آن نيز در آثار منسوب به نيشابور ديده مي‌شود. درنتيجه مي‌توان سبك خط و تذهيب اين تك‌برگ را كه زماني متعلق به يك قرآن پوستي سي‌پاره بوده است به نيشابور منسوب كرد.

The state of Iranian calligraphy during the first three centuries of the Hijri era remains ambiguous due to a lack of information in primary sources and the absence of significant and reliable works from this time period. Some scholars, such as Francois Deroche, consider searching in this field to be essentially useless. However, in the field of art historiography, there are more methods and a wider range of sources available for analysis, which can provide the basis for proposing new hypotheses This article focuses on a single leaf from a Qur an written in early Kufic script, attributed to the 3rd century of the Hijri era. The leaf was selected to show how current undated and scattered manuscripts can be used to understand the state of calligraphy during the first centuries of Iran. The early Kufic script was described and analyzed qualitatively. The investigation revealed that, firstly, in terms of page structure and line layout, this manuscript is in a transition phase from the style of horizontal versions with continuous writing, and it shows exactly how this step has happened. Secondly, the script of this manuscript, which is copied in the D.v.b style of Francois Droche s grouping, is very similar to the script of a number of pottery and manuscripts attributed to Nishapur. Traces of motifs and the structure of illumination of sura-headings and its marginal medallions can also be tracked down in the artworks attributed to Nishapur. Therefore, the style of writing and illumination of this single leaf, which once belonged to a three-part Qur an, can be attributed to Nishapur.