مطالعه تطبيقي نقوش تذهيب قرآن هاي سده سوم تا هفتم هجري قمري با نقوش گياهي و هندسي گچ بري ساساني

A comparative study of the gilding motifs of Qurans from the third to the seventh century AH with Vegetal and geometric motifs of Sasanian stucco

قداست كتاب قرآن هنرمندان سراسر جهان اسلام از جمله ايرانيان را كه داراي قدمت هنري قابل‌توجهي بودند را بر آن داشت تا با ذوق و هنر خود به آراستن آن بپردازند. هنر ادوار تاريخي گذشته ايران ازجمله ساسانيان داراي نقش‌مايه‌هاي غني است در هنر اسلامي مورداستفاده قرار گرفته است. ازجمله اين نقوش مي‌توان به نقش‌مايه‌هاي گچ‌بري ساساني اشاره كرد كه بسيار متنوع هستند. مطالعه نقوش ساساني و تزيينات آن از نظر تشابه شكل با نقوش تذهيب قرآن‌هاي سده سوم تا هفتم ه. ق ازاين‌جهت حائز اهميت است كه در بازيابي منشأ نگاره‌هاي تذهيب‌هاي قرآني و همچنين نقوش استفاده شده در ديگر هنرها قابل‌بررسي و نتيجه‌گيري است. هدف اين پژوهش شناسايي عناصر مشترك ميان گچ‌بري‌هاي ساساني و تذهيب قرون اوليه اسلامي و مقايسه بين اين دو هنر است. اين پژوهش كيفي است و با روش توصيفي_تطبيقي و با تكيه‌بر اسناد كتابخانه‌اي انجام شده است. اين پژوهش در پي آن است تا به سؤالات زير پاسخ دهد: طرح‌هاي رايج در نقوش گچ‌بري ساساني و تذهيب چه نقوشي است و چه ويژگي‌هايي دارند؟ چه شباهت‌هاي ميان نقوش گچ‌بري ساساني و تذهيب‌هاي قرون اوليه اسلامي وجود دارد؟ از نتايج اين پژوهش مي‌توان گفت كه نقش‌مايه‌هاي گياهي و هندسي گچ‌بري ساساني با نقوش تذهيب شباهت‌هاي بسياري دارد و از بن‌مايه نقوش گچ‌بري ساساني در تذهيب‌هاي قرون اوليه اسلامي استفاده شده است. نقوش گچ‌بري ساساني به‌صورت واقع‌گرايانه و چكيده انگاري شده اجرا شده‌اند در حالي نقوش تذهيب دوره اسلامي از تركيب چند نقش و به‌صورت انتزاعي طراحي و اجرا شده‌اند. اشكال هندسي مانند فرم‌هاي مربع، دايره و چندضلعي‌هاي منتظم با تركيب‌هاي متنوع مانند نقوش گچ‌بري ساساني، در نقوش تذهيب ادامه يافته‌اند و به تكامل رسيده‌اند. درواقع چنين مي‌توان بيان كرد كه اگرچه هنرمندان دوران اسلامي از دوران پيش از خود الگو گرفته‌اند اما توانسته‌اند با نوآوري از هنر گذشتگان طرح‌هاي نو پديد بياورند.

The Holy Quran, with its rich artistic history, has been a source of inspiration for artists worldwide, including Iranians who possess a notable artistic heritage. Historical Iranian art, such as the Sassanid era, which is adorned with intricate motifs, has been utilized in Islamic art. One such example of this is the Sassanid stucco reliefs, which are diverse and divided into four categories: plant, animal, geometric, and inscription. Only the plant and geometric motifs from this period have been used in Quranic illumination from the 3rd to the 7th century AH. Some of the Sassanid stucco reliefs include grapevines, palm leaves, lotus flowers, pomegranates, cypress trees, and five-petal flowers. The study of Sassanid motifs and ornamentation is important because of their similarity in shape to the illuminated Quranic manuscripts from the early Islamic period. This similarity is significant for reconstructing the origins of Quranic illuminations and for examining the motifs used in other forms of art.The objective of this qualitative study, conducted using a descriptive-comparative method and relying on library documents, is to identify the common elements between Sassanid stucco reliefs and early Islamic illuminations and compare the two art forms. The study aims to answer the following questions: What are the common motifs in Sassanid stucco reliefs and early Islamic illuminations, and what are their characteristics? What similarities exist between Sassanid stucco reliefs and early Islamic illuminations?The results of this study indicate that the plant and geometric motifs of Sassanid stucco reliefs have many similarities with the illuminated Quranic manuscripts. Sassanid stucco reliefs have been executed in a realistic and concise manner, while the illuminations of the Islamic era have been designed and executed abstractly using a combination of several motifs. Geometric shapes such as squares, circles, and regular polygons have been used repeatedly in both art forms.