انتقال ميراث مكتب خوشنويسي شيراز به دوره صفوي

Transferring the heritage of the Shiraz calligraphy school to the Safavid era

مكتب هنري شيراز (قرون 7 تا 9 ه. ق) كه پس از حمله مغول و در سايه آرامش نسبي موجود در فارس به وجود آمد، از مهم‌ترين جريان‌‌هاي تاريخ هنر ايران محسوب مي‌شود. با وجود پژوهش‌هاي اخير، هنر خوشنويسي مكتب شيراز تا حد زيادي مغفول مانده است و سير تكامل خوشنويسي ايراني پس از سقوط خلافت عباسي، بيشتر از مكاتب تبريز و هرات و سپس از دوره صفوي پيگيري مي‌شود. با توجه به آثار موجود از هنرمندان فارس در اين برهه از تاريخ، بايد انديشيد كه ميراث مكتب خوشنويسي شيراز چگونه به دوره صفوي منتقل و موجب تكامل اين هنر شده است. در اين پژوهش كه به روش تاريخي و با استفاده از منابع كتابخانه‌اي گردآوري شده است، ضمن مروري مختصر بر حكومت‌هاي اين دوران، با تأكيد بر هنر خوشنويسي در فارس و هنرمندان و هنرپروران آن ، تأثير شكل‌گيري نهادهاي هنري در ايجاد اين مكتب بازخواني شده و نخبگاني كه ميراث مكتب شيراز را به وجود آورده و سپس به دوره صفوي منتقل كردند، معرفي مي‌شوند. نخستين تلاش‌هاي دربار آل‌اينجو براي توليد آثار نفيس كه منجر به توليد نسخه‌هايي ارزشمند شد، در زمان آل‌مظفر نيز ادامه پيدا كرد و در دوره تيموريان با تشكيل كارگاه هنري و كتابخانه سلطنتي شيراز به اوج خود رسيد. ميراث اين مكتب در دوره حكومت آق قويونلوها، با استمرار توليد كارگاه‌هاي درباري و همچنين برپايي كارگاه‌هاي هنري خانوادگي در شهر شيراز به مرحله‌اي رسيد كه دستاوردهاي آن در حوزه خوشنويسي اعتلاي خطوط شش‌گانه، پيدايش خط نستعليق و تحولاتي در هنر كتاب‌آرايي بود. علاوه بر ترويج سنت‌هاي هنري، از آنجا كه با روي كار آمدن يك حكومت، گنجينه و اموال حكومت قبل به دربار جديد منتقل مي‌شد، در جريان انتقال قدرت بين اين حكومت‌ها، آثار هنري توليد شده به كتابخانه دربار بعدي منتقل شده و به‌عنوان سرمشق و نمونه مورد الگوبرداري قرار مي‌گرفت.

The art school of Shiraz (7th to 9th century Ah), which emerged after the Mongol invasion and in the shadow of the relative peace in Fars, is considered one of the most important movements in the history of Iranian art. Despite the recent researchs, the art of calligraphy of the Shiraz school has been largely neglected, and the evolution of Iranian calligraphy after the fall of the Abbasid Caliphate is mostly traced back to the schools of Tabriz and Herat, and then to the Safavid period. Considering existing works of Fars artists in this period of history, one should think about how the legacy of the Shiraz calligraphy school was transferred to the Safavid period and led to the evolution of this art. In this research, which has been compiled in a historical way and using library sources, in addition to a brief overview of the mentioned historical periods, with an emphasis on the art of calligraphy in Fars and the artists and art students of this land, the influence of the formation of art institutions in the creation of this school has been reviewed and the elites of this movement, who created the legacy of the Shiraz school and then transferred it to the Safavid period, are introduced. The first efforts of the court of Al-Enjo to produce exquisite works led to the production of valuable copies, continued during the time of Al-Muzaffar and reached its peak in the Timurid period with the establishment of an art workshop and the royal library of Shiraz. The legacy of this school in the 9th century and the period of the rule of Agh Quyunlu, with the continuation of the production of court workshops as well as the establishment of family art workshops in Shiraz, reached a stage where its achievements in the field of calligraphy were the improvement of the six calligraphy methods, the birth of the Nastaliq script and developments in the art of book design. In addition to promoting traditional arts, since the treasures and properties of the previous government were transferred to the new court when a government came to power, during the transfer of power between these governments, the artworks produced were transferred to the library of the next court and the examplars was taken as a model.