حماسه هاي عرفاني در قرن هاي ششم و هفتم

حماسه هاي عرفاني از انواع حماسه هستند كه نقطة آغاز آن را مي توان در نوشته‌هاي صوفيانه و عارفانة فارسي پس از قرن پنجم هجري مشاهده كرد. عده اي پايه‌گذار اين نوع ادبي را شهاب‌الدين سهروردي در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم مي دانند. در اين نوع حماسه ها، صوفي يا عارف همچون يك قهرمان با نفس اماره و ديو درون خود به نبرد مي‌پردازد و در نهايت پيروز مي شود. نگارنده در اين مقاله ابتدا به مباحث نظري اين مقوله تحت عنوان حماسه و عرفان از ديدگاه صاحب‌نظران برجسته مي‌پردازد سپس بخشي ديگر از مقاله به مقولة حماسه‌هاي عرفاني و ويژگي هاي آن اختصاص مي يابد در ادامه اين نتيجه حاصل مي‌گردد كه حضور حماسه در قرن چهارم زمينه‌ساز عرفان در قرن‌هاي ششم، هفتم و هشتم است از ميان آثار قرن هاي ششم و هفتم منطق الطير عطار و ديوان شمس از مهم‌ترين آثار عرفاني- حماسي هستند. در پژوهش حاضر نيز به جلوه‌هاي عرفان و حماسه در اين دو اثر پرداخته شده است. ابتدا به بررسي وجوه مشترك شاهنامة فردوسي و منطق الطير از جمله سيمرغ، هفت مرحله، رهبر و راهنما، سرمنزل، نوع واژگان به كار رفته شده اشاره مي شود و سپس جلوه هاي حماسي ديوان شمس نقد و تحليل مي گردد.