ديوانه‌نمايي و كاركرد آن در آثار عطار نيشابوري

بحث از ديوانگان و رفتار و گفتار ايشان در آثار عرفاني، بحث از ديدگاه‌ها و انديشه‌هايي است كه شخص عارف نمي تواند آن سخنان را از زبان خويش بازگو نمايد؛ از اين رو با خلق چنين شخصيت هايي، انديشه ها و سخنان انتقادي خويش را بازگو مي كند. آثار عطار(اعم از نظم و نثر) را مي توان از غني ترين و مهمترين منابعي دانست كه احوال ديوانگان را در ادب عرفاني حكايت مي كند. حضور پر تعداد حكايات مربوط به احوال ديوانگان در مثنوي هاي عطار كاركردي گفتماني ايجاد كرده است و گويي عطار با پرداختن به اين شخصيت ها در پي بنيان انديشه و گفتماني خاص بوده است. عطار با برجسته نمودن هرچه بيشتر شخصيت ديوانه در روايات خود، نه تنها فراروايت عقل را نقض نمي كند، بلكه پيوندي ميان عقل و ديوانگي برقرار مي نمايد كه تعبير «عقلاي مجانين» را مي توان اشاره اي به همين پيوند در نظر گرفت. وي با طرح شخصيت‌هايي اين چنين در پي بيان احوال دروني عارفان است كه آكنده از شوريدگي و عشق به حقايق الهي است و امكان بيان اين تجربيات عرفاني در قالب ها و رفتارهاي عقلاني وجود ندارد، از اين رو با انتخاب آگاهانه شخصيت ديوانه، به بيان انديشه ها و پرسش هاي خويش در خصوص انسان، هستي و خدا مي پردازد.