گفتمان سبك، رهيافتي مؤثّر در تحليل بينامتنيتي متون عرفاني (مطالعه موردي: هفت اورنگ جامي و مثنوي مولوي)

از ظهور اصطلاح و مفهوم بينامتنيت به وسيلة ژوليو كرستوا بيش از شش دهه مي گذرد. اين نگرش كه در تقابل با نگرش به متن ادبي به عنوان محصول جامعة مولّف و يا به عنوان يك فضاي روانشناسانه برآمد، دائماً در حال تكامل و توسعه قرارگرفت و انديشمندان بزرگي به مطالعه در اين شاخه گرايش يافتند. يكي از اين محقّقان، مايكل ريفاتر، زبان شناس برجستة امريكايي است كه به بينامتنيت، نگرشي متفاوت از همكاران خود دارد. انديشه هاي زباني و ادبي ريفاتر، به طور كل، در كشور ما چندان معرّفي و تحليل نشده است. يكي از مهمترين آراء ريفاتر درباب بينامتنيت متون ادبي، گفتمان سبك نام دارد كه به طور خلاصه به اين امر اشاره دارد كه در يكي از انواع بينامتنيت، اديب متأخّر، اگرچه مضامين يا قالبهاي زباني يك يا چند اديب مشخّص پيش از خود را اخذ مي كند، اما با درج ويژگيهاي سبك شخصي خود، به خويي و آشكارا نشان مي دهد كه قصد وي، به نوعي برترساختنِ كلام خود و امتياز آن بر ادباي پيش از خود است. ريفاتر، به اين مورد، گفتمان سبك گفته و علّت اين نامگذاري هم به اين امر بازمي گردد كه مفهوم گفتمان بر نوعي تشخّص و قدرت كلام يك حزب يا شخص و نفوذ آن بر ديگران اشاره دارد. بنابرنظر ريفاتر، گفتمان سبك در برخي متون به ويژه از نوع عرفاني وجود دارد و براي تشخيص آن، پنج شاخصه معرّفي كرده است. براي آشنايي بهتر خوانندگان محترم با نظرية گفتمان سبك، پس از معرّفي مفصّل اين نظريه، به ذكر و تحليل مواردي از هفت اورنگ جامي پرداخته مي شود كه اگرچه جامي در ذكر اين موارد تحت تأثيرِ مولوي بوده، گفتمان سبكي وي، ارزش كار او را به خوبي مشهود مي كند.