دلايل عقلي حسن و قبح افعال

يكي از مباحث مهم دانش كلام اسلامي بحث حسن و قبح افعال انسان است. درتاريخ علم كلام متكلمين عدليه معتقد به حسن و قبح ذاتي عقلي بوده، اما اشعري ها برحسن وقبح شرعي تاكيد داشتند و حسن و قبح عقلايي و اعتباري از ديدگاه حكماي مسلمانان مورد توجه و تاكيد قرارگرفته است . اصل مسئله اين است كه بعضي از افعال و اعمال پسنديده به اصطلاح حسن دانسته مي شود و افعال ناپسند را قبيح مي شمارند. سخن اين است خوبي يا درستي اخلاقي يك عمل تابع فرمان خداست يا فرمان خداوند تابع خوبي يا درستي آن عمل است؟ ازآنجايي كه امور حسن وقبيحي كه همه عقلا اعتبار نموده اند و همگان آن را پذيرفته اند و به سرنوشت نوع بشر و مصالح كلي اجتماع مربوط مي شود مشروط به افكار مردم و شرايط زماني و مكاني و ساير شرايط متغير نيست و اين امور خوب و بد ازحيث آثاري كه بر آنها مترتب مي شود به گونه اي هستند كه داوري مردم درباره آنها هميشه ثابت است مانند ظلم بد است، عدل خوب است ممكن است. برخي ايراد بگيرند و بگويند حسن و قبح مطلقا متغير است وادعا بر اين استدلال داشته باشند كه تلقي عدل و ظلم نزد ملل مختلف متفاوت است و مثلا مجازات زاني در اسلام عدل و نزد غربي ها ظلم محسوب مي شود ويا اينكه عدل و ظلم از مصاديق حسن و قبح است وحسن وقبح متبدل و متغير است ونزد ملل مختلف تلقي واحدي نسبت به آن وجود ندارد. براستي عقل مي تواند حسن و قبح بودن از افعال را درك كند؟ و اينكه عقل مي تواند بدون تعليم شارع و بيان او مستقيما جهات حسن و قبح را درك كند؟ به نظرمي رسد تشخيص حسن و قبح اعمال امري است عقلي و حسن و قبح، صفت ذاتي و هميشگي اعمال و افعال آگاهانه باشد. اين سوال پيش مي آيد كه ارزشهاي افعال قابل دستيابي عقل هستند ياخير؟ چگونه عقل مي تواند صرف نظر از امر و نهي خداوند متعال توانايي درك خوبي و بدي كارها را داشته باشد؟ و چگونه براي ما حسن و قبح وجود دارد؟ و حسن و قبح به چه معناست؟ منظور از حسن و خوب آن است كه شارع خوب بداند و قبيح آن است كه شارع زشت تلقي نمايد. يا براساس تشخيص و اعتبار عقل فهميده مي شود؟ ودلالت هاي عقلي حسن و قبح افعال چيست؟ و فقها و متكلمان ديني، معتزله و اشاعره در اين خصوص چه نظري دارند؟ دراين مقاله سعي خواهد شد معني و مفهوم حسن و قبح و نيز دلايل عقلي بر حسن و قبح افعال با بهره گيري از مقالاتي در باره حسن و قبح عقلي مورد بررسي قرار گيرد.