پيرشاليار و تحليل زمين اسطوره شناسي سنگ مقدس

Pirshalyar and the analysis of the geomythological of the sacred stone

زمين اسطوره شناسي دانش مطالعه اسطورهها بر اساس شواهد و داده هاي زمين شناختي جهت شناخت جوامع باستاني از جنبههاي مختلف و بر حسب روايت اسطورهاي آن از يك سو و مطالعه رخدادهاي زمينشناسي بر اساس تحليل و درك اسطورههاي مرتبط با زمين از سوي ديگر است. بدين سخن، برخي از اسطورهها شرايط محيطي حاكم بر جوامع باستاني را اشاره ميكنند (مانند شرايط گرم و سرد و خشك و مرطوب و غيره)، يا روايتگر رخدادهاي طبيعي عصر باستان هستند (مانند زمين لرزهها، فوران آتشفشانها، سيلابها و طوفانها و غيره)، يا نحوه مواجه جوامع باستاني با اين شرايط و رخدادها را بيان ميدارند. در هر صورت زمين اسطوره ها در فهم گذشته محيطي و رخدادهاي آن از يك سو و فرهنگ، جامعه شناختي و باستانشناسي آن از ديگر سو، بهعنوان تنها سند تاريخي، اگر چه شفاهي، ارزش و اهميت بسزايي دارند. در نگرش و رويكرد زمين اسطورهشناسي، همه اسطورههاي زمين حاوي معاني و مضامين تاريخي و البته عيني و ابژكتيو هستند. هر چند كه ممكن است اين بار معنايي در طول تاريخ براي آن تغيير و تحول يافته و گاهي، به مثابه شرايط عصر مدرنيته، تقليل پيدا كند و معاني جديدي به خود بگيرد. بر پايه اين نظر، سنگها در بسياري از فرهنگها وجه قدسي داشته و ارزشهاي نمادين چون سختي و مقاومت در برابر سختيها و ناملايمات و زايش و زايايي و باروري داشتهاند. در برخي از قبايل و اقوام در فرانسه، هند و يونان سنگ مظهر باروري و زايايي زنان جوان بوده است. در برخي فرهنگها از جمله در جنوب فرانسه، عبور از سوراخ برخي سنگها براي رهايي نوزادان و كودكان از شر ديوان و اجنه استفاده ميشده است. در برخي ديگر از فرهنگها، سنگ، بهعنوان نماد باروري كشتزارها و ايجاد باران مورد باور واقع ميشده و در سالهاي خشك براي بارش باران براي و در برابر اين صخرهها نذر و قرباني ميكردهاند. همچنين، در برخي ديگر از فرهنگهاي جوامع باستاني، سنگ تجلي روح خداوندي بوده و مورد پرستش و عبادت قرار ميگرفته است. بدينسان، سنگ مقدس پيرشاليار و شكستن هر ساله آن و برپايي جشن و مراسم عروسي سالانه آن نمادين بوده و از ديد زمين اسطورهشناسي روايتگر معاني بيشماري است. اگر چه پيرشاليار را به دوره پس از اسلام و از مريدان شيخ عبدالقادر گيلاني منتسب ميكنند، اما مطمئناً مراسم شكستن هر ساله سنگ و اعتقاد ديني و دروني به آن به دورههاي باستاني و بسيار كهن برمي گردد و حاوي معاني گسترده نمادين در جوامع عصر باستان بوده است. از جمله اين نمادها ميتوان به ارزش و اهميت سنگ در اين منطقه در عصر سنگي (اعم از دورانهاي پارينه سنگي، ميانه سنگي و نوسنگي) در پس از دوران غارنشيني براي ساخت ابزار و ساخت سرپناه، همچنين نماد زايايي و باروري براي زمين و براي زن و بارش باران به‌ويژه در دورانهاي خشك، سختي و استقامت و اميد به تدوام زندگي به شكل پيوسته و تداوم در برابر ناملايمات و به طور خلاصه ناميرايي و جاودانگي است كه در حال حاضر تنها به نماد باروري و زايايي زنان جوان و يا در بسياري موارد جشن مذهبي-فرهنگي تقليل پيدا كرده است. اسطوره شكستن و سبز شدن سنگ پيرشاليار اگر چه شباهت بسياري با افسانه سيزيف (و افسانه هاي ديگر جهانيان باستان در مناطق مختلف دنيا) در يونان باستان و حمل هميشگي و هرساله سنگ تا دامنه كوه و تكرار مداوم آن به خاطر فاش كردن راز خدايان دارد، اما تفاوتهاي نمادين و ارزشي-فرهنگي و محيط شناختي خاصي را نيز با آن نشان ميدهد. هويت پيرشاليار و رازها مستور در آن، هويت اورامان و تحولات تاريخي آن است كه با رازگشايي آن مي توان بخشي از رازهاي اين سرزمين را مكشوف نمود.