«عروض شنيداري» و بازنگري در رابطۀ وزن شعر فارسي با عروض عرب

با پذيرش اين نكته كه عروضيانِ گذشته با تصور «اخذِ» قواعد وزن شعر فارسي از دستگاه عروض عرب، از اصطلاحات و نيز روشِ اين دستگاه براي توصيف وزنهاي شعر فارسي الگوبرداري كرده اند، و دريافت اين نكته كه تنوع و ساخت اوزان در شعر فارسي براساس «موسيقي» است و نه ناشي از «اعمال زحافات»، هم شيوۀ تدوين كتب درسي دگرگون خواهد شد و هم شيوۀ توصيف و آموزش وزن هاي شعر فارسي. آموزش فن تشخيص اوزان شعري با همۀ دگرگوني هاي روشي، از كهن ترين متون عروضيِ بازمانده از شمس قيس، خواجه نصيرالدين طوسي و جمال قرشي تا متون درسيِ امروز همانند آثار شميسا، وحيديان كاميار و نجفي همچنان برپايۀ كتابت و عمل «تقطيع» استوار است. نگارنده بر آن است كه بدين روش در عين ضرورت يادگيري، بايد به عنوان شيوه اي «كمكي» و «فرعي» نگريست نه به مثابه تنها روشِ تشخيص و تعيين وزن شعر. از آنجا كه لازمۀ نزديك شدن به شرايط آرماني ابتدا نقد وضعيتِ موجود و سپس پيشنهاد جايگزينِ مطلوب است، در مقالۀ حاضر پس از نقد تلقي عروضيان قديم از رابطۀ دستگاه وزن شعر فارسي با عروض عرب، و نيز آسيب شناسي روش هاي آموزشيِ رايج در عصر حاضر (از جمله اكتفا به «تقطيع» در امر تشخيص وزن و بي توجهي به «ريتم» و «سرضرب هاي وزني» در ركن بندي، و نيز آسيب-هاي بهره‌گيري از «املاي عروضي» در تشخيص الگوهاي هجايي)، در بخش سوم مقاله به طرح مباني آموزش وزن شعر برمبناي تقويتِ شمِّ شنيداريِ نوآموزان پرداخته شده است؛ شيوه اي كه مي توان آن را «عروض شنيداري» ناميد و مهارتهاي دانش آموزان، دانشجويان و ديگر علاقه مندان را در تشخيص اوزان شعري به نحو چشمگيري افزايش مي‌دهد.