مطالعه‌ي نقوش جانورنگاري و صحنه‌ي گرفت‌و‌گير در نگاره‌ي «رستم خفته و نبرد رخش‌و‌شير» اثر سلطان محمد در طليعه‌ي هنر اسلامي با رويكرد شمايل‌شناسي

Animal Motifs and “Gereft-o-Gir methods” in Sultan Mohammad s Painting: “Rostam sleeping while Rakhsh fights a Lion”

پژوهش حاضر بر آن است تا ضمن بررسي زندگي هنري نظام‌الدين سلطان محمد تبريزي معروف به سلطان محمد نقاش به‌معرفي شيوه‌ي جانورنگاري و نقوش گرفت‌وگير در طليعه‌ي هنر اسلامي در مكتب تبريز صفوي بپردازد. گرفت‌وگير شيوه‌اي در نگارگري است كه هنرمند صحنه‌هاي درگيري و مبارزه‌ي حيوانات را به‌صورتي نمادين، خيال‌پردازانه و گاه اسطوره‌اي به تصوير در مي‌آورد. جستار پيش‌رو با استفاده از روش تحقيق توصيفي-تحليلي به‌جهت پاسخ به سؤال پژوهش حاضر مبني بر تحصيل معاني نهفته در عناصر جانورنگاري در آثار گرفت‌وگير سلطان محمد در عرض و طليعه‌ي هنر اسلامي به مطالعه‌ي موردي اثر نقاشي «رستم خفته و نبرد رخش‌و‌شير» با استفاده از شيوه‌ي خوانش آثار هنري با رويكرد شمايل‌شناسي اروين پانوفسكي مي‌پردازد. اين نگاره با استفاده از زيرساخت متني نبرد رخش‌و‌شير در شاهنامه‌ي فردوسي (خوان اول) نسبت به تجزيه‌وتحليل داده‌هاي پژوهش پيش‌رو اقدام نموده است. نتيجه غايي پژوهش نشان داد كه سلطان محمد با استفاده از زيرساخت‌ متن شاهنامه، عناصر حيواني را از فرم محض و معاني زميني آن (عالم محسوسات و ماده) خارج نموده و با پيوند متون حماسي و عرفاني به نتايج درخشان و درخور توجهي در عرض تاريخ هنر ايران رسيده است. هنرمند توانسته است از مفهوم زميني جانورنگاري عبور كرده و با توجه ويژه‌اي كه به عالم ملكوت و عالم معقولات دارد به فهم عميق‌تر خوان اول شاهنامه‌ي فردوسي در قالب نگارگري كمك شاياني داشته باشد.