درآمدي بر آرمان و واقعيت در حكمراني ايراني دوران ميانه

An Introduction to Ideal and Reality in Medieval Iranian Ruling

حكم و اطاعت از مفاهيم بنيادين علم سياست به‌شمار مي‌آيند و هرگونه بحثي از سياست ضرورتاً به گونه‌‌اي از توليد و توزيع قدرت از سويي و اطاعت توده‌هاي مردم از سوي ديگر برمي‌گردد. در ايران دوران ميانه، جريان فكري سياست‌نامه‌نويسي و اندرزنامه‌نويسي از مهم‌ترين گونه‌هاي تأمل و انديشه‌ورزي در باب قدرت و سياست بود و تمركز مهمي بر آمريت و اطاعت داشته است. اين‌گونه از انديشه‌ورزي هم آرمان‌هاي ساخت قدرت را ترسيم كرده است و هم نگاهي عميق به ساختار واقعاً موجود قدرت داشته است؛ به‌شكلي كه همه نيروهاي واقعي عرصه سياست صرف‌نظر از گروه، صنف و افراد را با سوابق علمي، اجرايي، ادبي و مشاغل گوناگون از امير، وزير، فقيه و اديب به خود درگير كرده بود. هدف اين مقاله نشان دادن چگونگي بازنمايي رابطه حكم و اطاعت در تعدادي از سياستنامه هاي مهم اين دوران يعني، كليله‌ودمنه، قابوس‌نامه و گلستان است. گردآوري داده‌هاي اين پژوهش با روش كتابخانه‌اي و تحليل آن با تحليل محتواي كيفي انجام شده است. مهم‌ترين يافته اين پژوهش آن است كه در دوره مورد بحث به‌تدريج متفكران از آرمان‌گرايي فاصله گرفته و توجه خود را به واقعيت‌هاي سياسي معطوف كرده اند؛ امري كه پيامدهاي گسترده اي در سياست ايرانيان داشته است. نتيجه عمده پژوهش آن است كه، هرگونه تفكر سياسي جدي در دوره معاصر متوقف بر نقادي ابعاد و مختصات دو سنت فكري واقع‌گرا و آرمان‌گرا است.

Ruling and obedience are fundamental concepts of political science, and any discussion of politics necessarily goes back to a form of the production and distribution of power on the one hand, and the obedience of the masses on the other. In medieval Iran, the current of thought-making policy-making and advice-writing was one of the most important forms of reflection and thinking about power and politics, and had an important focus on command and obedience. This kind of thinking has both outlined the ideals of power-building and taken an in-depth look at the really existing power structure; So that all the real forces in the field of politics, regardless of the group, the class and individuals with various scientific, executive, literary backgrounds and various professions of Amir, Minister, jurist and writer were involved. The purpose of this article is to show how the relationship between ruling and obedience is represented in a number of important policies of this period, namely the policies of Kelileh va Dmaneh, Qaboosnameh and Golestan. Data collection of this research has been done by library method and its analysis has been done by qualitative content analysis. The most important finding of this research is that in the period under discussion, thinkers have gradually moved away from idealism and turned their attention to political realities; This has had far-reaching consequences for Iranian politics. The main result of the research is that any serious political thinking in the contemporary period stops at criticizing the dimensions and coordinates of the two realist and idealistic intellectual traditions.